دانشکده مذاهب
پایان نامه کارشناسی ارشد رشته مذاهب اسلامی
اندیشه رکن رابع در مکتب شیخیه کرمان و نقد آن از سوی شیخیه همدانی
استاد راهنما:
حجت الاسلام والسلمین دکتر مهدی فرمانیان
استاد مشاور:
حجت الاسلام والسلمین دکتر عزالدین رضا نژاد
نویسنده:
محسن حسنی سعدی
تابستان ۱۳۹۱

تقدیر و تشکر از …
همه دوستان و همراهان خصوصاً
استاد بزرگوار جناب آقای حجه الاسلام و المسلیمین دکتر فرمانیان
استاد بزرگوار جناب آقای حجه الاسلام و المسلیمین دکتر رضا نژاد
و جناب استاد سید علی موسوی نژاد
چکیده
یکی از مباحث مطرح شده ازسوی شیخیه که موجب ایجاد یک واژه جدید در ادبیات اعتقادی شیعه و یکی از مهم­ترین موجبات جدایی گروهی از شیعیان از بدنه اصلی گردید بحث «رکن رابع» است.
با طرح این موضوع مباحث فراوان و نظرات گوناگون پیرامون آن مطرح گردید و مجالس متعددی در خصوص رد یا دفاع و توضیح آن در حوزه های علمیه شکل گرفت. آنچه موضوع این تحقیق است همین اختلاف برداشت پیرامون این واژه است که در میان دو گروه از شیخیه واقع شد. شیخیه کرمان با محدود کردن تعریف رکن رابع و مطرح کردن شیعه کامل و ناطق واحد آن را منحصر در وجود یک نفر از علماء شیخی نمودند که این تعریف از سوی شیخیه همدان مورد نقد و انتقاد قرار گرفت.
در این تحقیق سعی گردیده از منابع شیخیه کرمان، تعریف رکن رابع بیان شده و از منابع شیخیه همدان نقدهای آن بررسی و ذکر گردد. شیخیه همدان معتقدند آنچه بزرگان گفته اند غیر از بیان ناطق واحد است و این قول را بدعت در دین و انحراف در عقاید بزرگان شیخیه و گمراهی و ضلالت نام برده­اند و می­­گویند منظور مشایخ ما از رکن چهارم، معرفت راویان و ناقلان آثار ائمه اطهار  و پیشوایان دین مبین است. حاج محمد کریم خان نه تنها قایل به وحدت ناطق نیست بلکه اعلمیت و افضل بودن در عالم را هم لازم نمی­داند و می­گوید می­توان از مفضول نیز تبعیت کرد. لذا این اعتقاد را از ابداعات محمد خان کرمانی دانسته و بر علیه او مطالب فراوان بیان نموده ­اند و در مقابل شیخیه کرمان خویش را مفسر حقیقی نظرات شیخ و سید و محمد کریم خان دانسته و به دفاع از این تعریف و تعمیم آن به نظرات مشایخ خویش پرداخته­اند.
کلمات کلیدی: شیخیه کرمان، شیخیه همدان، رکن رابع، ناطق واحد شیعی.
پیشگفتار:
در جامعه مذهبی ما وجود گروه­ها و فرقه هایی که با تفاوت های کم یا زیادشان در کنار هم به زندگی مشغولند خود یکی از عوامل ایجاد علاقه به شناخت اعتقادات منجر به جدایی بین آنها و سایر مردم است و این علاقه وقتی بیشتر می­ شود که ببینی عدم اطلاع از عقاید طرفین یا یکی از آن گروه ها موجب بیان حرف و حدیث های فراوان و بعضاً تهمت­ها و افتراهای بیشمار گردیده و گاهی به دلیل عقاید نداشته یکدیگر را هم تکفیر و تهدید هم می­ کنند. برای بنده که در شهر کرمان زندگی کرده ام و شهر من شهری است که به قولی شهر هفتاد و دو ملت است و در جامعه نه چندان بزرگ و وسیع آن انواع فرق و مذاهب و ادیان زیست می­ کنند. همیشه شناخت فرقه شیخیه که همواره آنها را دیده ایم و با آنها زندگی کرده ایم جالب بوده ولی جالب اینکه در شهر من مردم شناخت چندانی از شیخیه ندارند و تنها یکی دو مسأله را مطرح کرده اند و می­گویند اینها یعنی شیخیه و بعضی عقاید عجیب و غریب را هم به ایشان نسبت می­دهند. مطالعه در رشته فرق و مذاهب و راهنمایی های اساتید گرامی موجب شد از این فرصت استفاده کرده و یک دوره مطالعه در خصوص عقاید و تاریخ شیخیه داشته باشم و موضوع پایان نامه را هم از همین فرقه که کمتر به آن پرداخته شده اختصاص دهم با مشاوره اساتید گرامی یکی از موضوعات مهم در عقاید شیخیه یعنی رکن رابع را برای این منظور انتخاب کرده و با مطالعه آثار دست اول و کتابهای فرقه های گوناگون شیخیه سعی کرده ام آنچه خودشان گفته اند را بیان و نقد نمایم و با سفر به مشهد مقدس و دیدار با سران گروه همدانیه این فرقه و نیز ملاقات با روحانیون و بزرگان شیخیه کرمان از جمله فرزند شیخ عبدالرضا خان (سرکار آقای شیخیه که در سال ۱۳۵۸ هـ ش در کرمان ترور شده و رهبری فرقه از آن پس در بصره عراق مستقر شده است) مطالبی را جمع کرده و حاصل آن جزوه تحقیق پیش روست که امیدوارم قضاوتی بی طرف و واقع بینانه بدست خواننده بدهد و عاملی برای درک متقابل میان گروه های شیعه گردد.
ظهور شیخ احمد احسایی (۱۱۶۶- ۱۲۴۱ هـ ق) در جامعه آشفته و به هم ریخته ایران در دوران قاجار و پاسخ گویی اوبه شبهات و سؤالاتی که بواسطه تقابل فرهنگ غرب با عقاید وباورهای سنتی جامعه شیعه ایران بوجود آمده بود از سویی موجب شهرت و نام آوری این دانشمند شیعه در میان شیعیان شد.
با بررسی اوضاع اجتماعی ایران در آن دوران در می‌یابیم سقوط قدرت حکومت ایران و امپراطوری صفویه و احساس ضعف و سستی در میان جامعه شیعه و بی کفایتی حاکمان قاجار که منجر به دخالت آشکار و همه جانبه غربیان در ایران گردید مقدمات پیدایش حرکتهای مختلف اصلاحی و دینی در میان جامعه را پدیدار ساخته و سیاست حمایتگرانه اجانب بخصوص انگلستان از ایجاد تفرقه در میان امت اسلام هم بر این آتش دامن ‌زد. لذا بیشترین تفرقه­ها و ایجاد شعبه و انشعاب در میان جامعه اسلام در این دوران مشاهد می‌شود. بیانات شیخ احمد در تفسیر آموزه های دینی موجب پیدایش تفکری شد که به شیخیگری معروف گشت و پیروان و جانشینان شیخ احمد با ادامه دادن این تفکر با توجه به شرایط موجود اجتماع ایران تبدیل به یک گروه و فرقه گردیدند و برداشتهای غلط از این بیانات و تفکر فتنه بابیت و بهائیت در جامعه ایرانی را به دنبال داشت که بلایی خانمانسوز بود و آتشی در میان اجتماع افکند که فجایع و جنایات فراوان در سراسر ایران را به همراه داشت و همین ترس مردم و علماء از ایجاد فرقه و انحراف در دین موجب شد که با آن گروه از شیعیان که خود را پیروان شیخ احمد می‌دانستند هم به گونه ای برخورد شود که آنها را از دین خارج و مرتد اعلام کنند و نزاع و اختلاف زیادی در بین شیعیان رخ دهد و در این میان نقد صحیح و بی طرف و منصفانه ای از آراء و نظرات شیخیه به عمل نمی‌آمد و همه تحت تأثیر شرایط تخاصم موجود اظهار نظر می‌کردند و آتش فتنه را می‌افروختند و شاید بتوان چنین گفت که علی رغم وجود اختلافات اعتقادی و کلامی در میان شیخیه و سایر شیعیان این جدا شدن و گروه بندی بیشتر به مسایل اجتماعی و تقابل طبقاتی بر می‌گردد تا مسایل اعتقادی و دینی. به هر حال این مقاله می‌کوشد تا با تبیین روشنی از مفهوم رکن رابع در آثار شیخیه به این موضوع بپردازند که آیا شیخیه کرمانی و شیخیه همدانی در این اعتقاد مشترکند یا با هم اختلاف دارند و نقد و اختلاف شیخیه همدان بر اعتقاد «رکن رابع» با تعریف کرمانی آن چیست تا با این بررسی به واقعیت اختلاف و تفاوت نگاه دو گروه از پیروان شیخ احمد برسیم. و به صورتی منصفانه فارغ از افراط و تفریط های گذشته به واقعیت موضوع دست یابیم. و به نظر می­رسد طرح اینگونه بحثها در تقریب بین گروه های شیعه و فهم مراد و منظور این فرقه ها و نقد علمی آن نظرات به منظور نزدیک­تر شدن دیدگاه ها و غربال و تفکیک اعتقادات و مجادله های علمی و ایجاد فضای تفاهم در میان شیعیان ضروری به نظر می­رسد و موجب حذف مخالفتهای متعصبانه و عاری از دلیل می­گردد که در این دوران ضرورت آن در جهت حفظ وحدت مسلمین خصوصاً شیعیان بیش از پیش محسوس می­باشد.
 تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
به این منظور باید به این سؤال اساسی پاسخ گفت که آیا واقعاً شیخیه همدان بر نظریه رکن رابع انتقاد و نقد دارند و نقد ایشان بر اعتقاد رکن رابع که توسط شیخیه کرمان مطرح شده چیست؟ و سوالی که باید به آن نیز پرداخت نظر شیخیه کرمان در خصوص «رکن رابع» است که علی رغم وجود این اختلاف در میان شیخیه و نقدنویسی­های زیاد فی مابین این دو گروه کسی اثر مستقلی برای بیان این دو دیدگاه در خصوص رکن رابع ننگاشته و تألیف رساله ای مستقل پیرامون آن را مشاهده نکردیم و تنها نقدهای کلی بر اصل رکن رابع آن هم در کنار نقد بر سایر تفکران شیخیه در آثار علمای شیعه دیده می­ شود. بدیهی است در راه انجام این تحقیق عدم دسترسی آسان به تمامی منابع و نیز وجود آثار نقد و یا ردیه­های بر علیه شیخیه که با دو نوع دیدگاه جانبدارانه و یا مخالفت افراطی نوشته شده ­اند کار را برای داوری و تشخیص اعتقادات واقعی ایشان سخت می­ کند که این دو عامل از موانع تحقیق در این موضوع به شمار می­رود ولی به هر حال با امید خدا به شیوه مطالعه کتابخانه­ای و حضور میدانی در میان شیخیه و انجام مصاحبه از ایشان این تحقیق انجام می­پذیرد و گمان و فرض ما بر این است که شیخیه همدان هم بحث رکن رابع را پذیرفته و در آن با شیخیه کرمان اختلاف نداشته باشند ولی تفسیر کرمانی از این اصل اعتقادی و محدود کردن آن در ناطق واحد شیعی است که موجب اختلاف و پدید آمدن تمامی انتقادات از جانب شیخیه همدان گردیده است.
و در اینجا بر خویش فرض می‌دانم از راهنمایی­ها و زحمات اساتید بزرگوار خصوصاً جناب حجه الاسلام و المسلمین دکتر مهدی فرمانیان بعنوان استاد راهنما و جناب حجه الاسلام و المسلمین رضانژاد بعنوان استاد مشاور تشکر و قدردانی نمایم و نیز از راهنمایی های استاد بزرگوار سید علی موسوی نژاد که رسیدن به این عنوان تحقیق و شروع کار و مطالعه با راهنمایی­ها و مشاوره های ارزشمند ایشان شکل گرفت تقدیر و تشکر می‌نمایم و از درگاه ایزد متعال برای همه این عزیزان توفیق روزافزون و حسن عاقبت مسئلت می‌نمایم.

فهـــرست مطالب
فصل‌اول: کلیات ۲
مقدمه: ۳
تاریخ پیدایش ۴
فرقه‌های شیخیه ۱۱
۱٫ شیخیه آذربایجان ۱۲
تاریخ پیدایش ۱۲
عقاید شیخیه آذربایجان ۱۵
۲٫ شیخیه کرمان ۱۷
الف) تاریخ پیدایش ۱۷
ب) بزرگان ۲۰
ـ حاج محمد کریم خان کرمانی(۱۲۲۵ـ ۱۲۸۸هـ. ق) ۲۰
ـ حاج محمد خان کرمانی(۱۲۶۳ـ ۱۳۲۴ هـ. ق) ۲۲
ـ حاج زین العابدین خان کرمانی(۱۲۷۶ـ ۱۳۶۰ هـ. ق) ۲۳
ـ حاج ابوالقاسم خان کرمانی(۱۳۱۴ـ ۱۳۸۹ هـ. ق) ۲۳
ـ حاج عبدالرضا خان ابراهیمی(۱۳۴۰ـ ۱۴۰۱ هـ. ق) ۲۴
ـ سید عبدالله موسوی(۱۳۱۷ـ ۱۲۸۸ هـ. ق) ۲۴
ـ سید علی موسوی ۲۵
ج) عقاید شیخیه کرمانیّه ۲۵
۳٫ شیخیه همدان ۲۶
الف) تاریخ پیدایش ۲۶
ب) بزرگان ۲۸
ـ میرزا محمد باقر همدانی (۱۲۳۹ ـ ۱۳۱۹ هـ.ق) ۲۸
ـ میرزا ابوتراب نفیسی کرمانی ۳۰
ج) عقاید ۳۰
فصل‌دوم: شیخیه‌کرمان وهمدان وعقائدآنان ۳۲
مدخل ۳۳
۱ـ اصول دین: ۳۵
۲ـ معاد ۳۶
۳ـ معراج ۳۹
۴ـ غلو در خصوص ائمه ۴۱
۵ـ رکن رابع ۴۳
فصل‌سوم: رکن‌ رابع‌ در اندیشه شیخیه‌کــــرمانی ۴۶
مقدمه ۴۷
پیشینه تاریخی ۴۸
رکن رابع از دیدگاه شیخ احمد احسائی: ۵۰
رکن رابع از دیدگاه سید کاظم رشتی: ۵۲
رکن رابع از دیدگاه حاج محمد کریم خان کرمانی: ۵۴

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.

 


0 دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *