سایت دانلود

تحقیق ها مقاله ها و پایان نامه ها
معماری و شهرسازی

پروژه رشته شهرسازی با موضوع طراحی فضای شهری – قسمت اول

فضای شهری یکی از عناصر ساخت فضایی شهر است که همراه با تاریخ یک ملت در ادوار مختلف به وجود می آید، شکل می گیرد و دگرگون می شود. این عنصر که فعالیتهای مختلف فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی یا سیاسی همواره در آن جریان داشته، همیشه با قلب تاریخ شهر می تپیده و سرگذشت شهر را رقم می زده است.

چگونه می توان به ساخت شهر چهره ای انسانی تر بخشید؟ ناگزیر باید به فضاهایی روی آورد که همگانی اند و زنده ترین حرکتهای شهری در آنها رخ می دهد. تاریخ شهر نشان می دهد که در گذشته علی رغم وجود مشکلات زندگی شهری، زندگی انسان طبیعی تر بوده در نتیجه شهرهای قدیمی شکل انسانی تری به خود گرفته است.

نکته مهم : برای استفاده از متن کامل تحقیق یا مقاله می توانید فایل ارجینال آن را از پایین صفحه   کنید. سایت ما حاوی تعداد بسیار زیادی مقاله و تحقیق دانشگاهی در رشته های مختلف است که می توانید آن ها را به رایگان   کنید

این مطالعه کوشش خواهد کرد که در برداشت از منابع غربی کاملاً آگاهانه و با توجه به مفهوم فضای شهری ایرانی عمل کند و بیشتر از همه متوجه برخی از کارهای زوکر، گی برد، کالن، لینچ، گیدئین، بیکن، کریر، رایپرت، راسکین خواهد بود. حوزه مطالعاتی ایشان متجاوز از نیم قرن را تا به حال در بر می گیرد و در مواردی بر کارهای متقدمینی چون کامیلوسیته و ابرکرمبی استوار است.

زوکر بر این عقیده است که اصطلاح فضا بد تفهیم شده، به طوری که مفهوم اصلی خود را از دست داده است و کریر اعتقاد دارد که امروز ما ادراک سنتی خود را از فضاهای شهری گذشته از دست داده ایم. و کالن با زبانی کم نظیر به کمک نوشته و تصویر از همان ابتدا، از روی جلد کتابش تا صفحه آخر، خواننده و بیننده را متوجه ارزش فضاهای گذشته می کند.

این تجربه در یونان با ایجاد تپه های مقدس مانند اکروپلیس یا میدان اگورا، در رم بافروم رُمی، در ایران باستان با فضاهایی کنده شده در دل صخره ها یا یک چارطاقی بنا شده در بالای تپه متجلی می شود و سرانجام در فضاهای شهری دوران قرون وسطی و رنسانس به اوج می رسد.

زوکر می گوید آثار باارزش معماری و شهرسازی گذشته باید از نو مطالعه شوند. این کار می تواند ما در ایجد فضایی برای امروز یاری دهد. می توان گفت که جوهر این مطالعه و بررسی همان خصوصیت فضایی است که ادموند بیکن عقیده دادر تا زمانی که ادراک نشود سرگردانی در طراحی فضاهای شهری و معماری ادامه دارد. در واقع آثار بزرگ معماری و شهرسازی، مستقل از خصوصیات شکلی دوره های تاریخی، دارای یک ویژگی مشترک اند که همان کیفیت فضایی است. ضعف طراحی مساجد به سبک جدید در ایران در چند دهه اخیر معلول همین عدم ادراک فضایی از مساجد قدیمی است.

فقط کسی می تواند به مفاهیمی مانند احساس آرامش و نجابت در شکل و تناسب دست یابد که روزهای مداوم در فضاهای مجموعه مسجد جامع و بقعه شیخ عبدالصمد نطنزی و مانند آن به فراگیری و تفکر بپردازد.

این ساده انگاشتن طراحی میدان، حتی گاهی طراحان برجسته را به خطا وا می دارد. چنانکه در طراحی بازسازی پشت بدنه میدان امیر چخماق یزد اتفاق افتاد و یا در بازسازی بازار زواره که برخورد صرفاً شکلی و مرمت طاق و بدنه ها به صورت مجزا و بدون در نظر گرفتن نقش و فعالیت اقتصادی بازار و توجه به مسئله دسترسی، با شکست مواجه شد. لذا دخالت طراحی در فضاهای از بین رفته شهرهای قدیمی در ایران باید آگاهانه و در قالب ساخت شهر و فضای شهری و نه به صورت عنصر منفرد- یک فضای معماری- مورد توجه قرار گیرد.

زوکر بر این است که فضا به یاری تجسم و تصوری که ناظر از وسعت و حدود فضا و احساس حرکت در آن پیدا می کند، ادراک می شود. اگر در فضایی از نظر بصری کشش وجود داشته باشد، احساس حرکت ناظر در فضا و ادراک بصری وی کاملاً در هم می آمیزند. ناظر در حرکت خود تحت تأثیر و هدایت حد و مرز ترکیب سه بعدی فضا و خطوط ساختاری آن قرار می گیرد. برای مثال، در صحن حیاط مسجد امام (شاه سابق) اصفهان چشمی که روی خطوط ساختاری طاقنمای دور آغاز حرکت می کند، به ایوان مرکزی و مناره ها می رسد، از گنبد عبور می کند و به طاقنمای طرف دیگر باز می گردد.

راپپرت به جنبه حرکت ناظر و گردش ناگهانی در ورودیهای مساجد اصفهان اشاره می کند که چگونه خصوصیت حرکت با بالا و پایین رفتن و تغییر جهت تشدید می شود تا آنجا که سایر حواس را تحت تأثیر قرار می دهد، به طوری که ناظر تفاوت صدا، روشنی، بو، گرمی، رنگ و مانند آن را در تجربه عبور و حرکت خود کاملاً احساس می کند.

و اما درباره اینکه فضای شهری چیست، زوکر اعتقاد دارد که ساختاری است سازمان یافته، آراسته و واجد نظم، به صورت کالبدی برای فعالیتهای انسانی و بر قواعد معین و روشنی استوار است که عبارتند از: ارتباط میان شکل بدنه ساختمانهای محصور کننده، همشکل و یکدست یا متنوع بودن آنها، ابعاد مطلق این بدنه ها نسبت به پهنا و درازای فضایی که در میان گرفته شده، زاویه گذرها یا خیابانهایی که به میدان می رسند و سرانجام موقعیت و محل بناهای تاریخی، آبنماها و فواره ها یا عناصر سه بعدی دیگری که می توان بر آنها تأکید کرد.

این نکته در خور توجه است که هرگونه فضایی را در شهر نمی توان فضای شهری دانست، بلکه ارتباط ویژه بصری و حرکتی در فضایی با خصوصیات گفته شده موجد فضای شهری است، و در غیر این صورت حفره ای بیش میان ساختمانها نخواهیم داشت. فضای شهری، با ویژگیهایی که گفته شده، می تواند به سوی آسمان باز باشد و یا با سقفی گنبدی یا هرمی پوشیده شود. این ترکیب – فضا و فرم – اگر متناسب و زیبا باشد، قابل قیاس با یک اثر هنری است و فرم در اینجا دارای اهمیت خاصی است. بیکن فرم را به صورت ساده ای بیان می کند. او می گوید فرم معماری محل یا مرز تماس توده و فضاست. در جلد اول کتاب اصول و روشها  به این مطلب که طراحی معماری مبتنی بر دو عنصر توده ساختمانی و فضاست و جوهر طراحی را می توان وابستگی میان این دو عنصر دانست، اشاره شده است.

این نظر هنرمندانه یوجین راسکین نیز مستلزم دقت است که معماری – و در اینجا مجموعه معماری فضای شهری – علاوه بر جوانب ملموسی مانند رنگ، مصالح و بُعد، با جوانت ناملموسی مانند هماهنگی، وحدت و تناسب نیز سر و کار دارد. اما باز باید دید که سرّ جذابیت در چیست و گیرایی در کجاست. این چه اصولی است که فضای شهری قرون وسطی را در بروژ، میدانی از عهد رنسانس را در ونیز یا حیاط مسجدی را در ایران جذاب می کند؟ طاقبندی یا کشیدگی معماری گوتیک است؟ نظم روزنه هاست؟ اجزاء کاشیکاری یا آجرکاری است؟ در واقع همه اینها هر یک به نسبتی دخالت دارند، اما تأثیر اصلی در خود فضاست؛ فضایی در بردارنده میدان و مجموعه ساختمانهای مرتبط با آن. ساختمانها و میدان موضوع بحث است نه یک عنصر منفرد. تأثیر متقابل و ارتباط ساختمانهای با هم، کنار هم، و با فضای میدان معنی دارد و از ساختمانها اثر مجموعه نماهایی مرتبط با هم مورد نظر است نه یک نما و در واقع مقصود ارتباط میان توده ساختمانی و فضاست. تا تکلیف توده ساختمانی محصور کننده فضا از نظر فعالیت و نقشی که داراست روشن نشده باشد، اختصاص سطحی دو بعدی برای میدان به هر صورتی خامی است.

مقوله دیگری که فضا جدا نیست زمان است. بیکن یادآور می شود ه عامل زمان را در طراحی نمی توان نادیده گرفت این که زندگی جریان پیوسته تجربه های هماهنگ است، ارتباط فضاها را با یکدیگر همان گونه که در طول زمان تجربه می شوند به عنوان یک مسئله عمده طراحی مطرح می کند. اگر از این دیدگاه به مسئله بنگریم، معماری جای خود را کنار شعر و موسیقی پیدا می کند، دو هنری که در آنها هیچ جزئی را نباید بدون ارتباط با آنچه قبل و بعد می آید در نظر گرفت.

ادراک فضایی ناظر نیز در طول زمان فرق می کند. به این معنی که دریافت معنی و مفهوم یک فضای شهری در طول تاریخ کاملاً متفاوت است. این امر به شکل متفاوت زندگی اجتماعی و فرهنگی و اصولاً فعالیت فضا در طول تاریخ بستگی دارد. مسئله احتساب زمان در طراحی توسط لینچ نیز مورد بحث واقع شده است. وی ضرورت ارتباط مکانی را که در حال ایجاد می شود با گذشته نه چندان دور و آینده نزدیک لازم می داند و می گوید که ما در قالب فضا و زمانب ه تجربیاتمان نظم می دهیم.

به نظر می رسد که سرّ اصلی جذابیت معماری مسجد در تباین و تناسب دو فضای کاملاً متقابل و عمده، یکی میدان نقش جهان و دیگری فضای زیر گنبد و همچنین فضاهای حد فاصل این دو نهفته است. این فضاهای حد فاصل از سه فضا و به یک معنی از پنج فضا تشکیل شده اند. می توان چنین بیان کرد که: ناظر از فضای وسیع میدان که فاقد خصوصیت محصور بودن است، به فضای اول، مدخل مسجد، هدایت می شود، سپس از چند پله بالا می رود و در فضای دوم مدخل قرار می گیرد؛ بعد در آستانه ورود به مسجد که خود فضایی است کم عرض و طولش دو قدم و به کلفتی جرز است و در مسجد آن تعبیه شده مکث می کند. سپس وارد راهرو می شود که با زاویه قائمه می گر دد. ناظر که با ورود به مسجد از حال و هوای بیرون(فضای میدان) آزاد می شود، در این راهرو بیشتر بیرون را از یاد می برد و در درون قرار می گیرد، زمانی برابر با طی چهل قدمی در این راهرو می گذرد، تا به فضای مدخل شبستان می رسد، مکثی دیگر و به کلی گسستن از بیرون و پیوستن به درون که فضای زیر گنبد است.

میدان نقش جهان

میدان نقش جهان اصفهان تنها فضای شهری عمده است که نسبتاً دست نخورده  باقی مانده و تنها مثالی است که به عنوان نمونه فضای شهری در مقیاس شهر می تواند مورد بحث قرار گیرد. اصولاً در مقایسه با کشورهایی مانند ایتالیا و فرانسه، فضای شهری به صورت میدانهای عمومی چندان در شهرهای ایران وجود نداشته است. حتی کشورهای ایتالیا و فرانسه و بویژه ایتالیا از نظر فضای شهری از سایر کشورهای اروپایی مانند انگلستان غنی ترند. اینکه چرا در کشوری فضای شهری به معنی فضای عمومی از کشورهای دیگر ضعیفتر است بحثی است که ما در ادامه این مطالعه به آن خواهیم پرداخت.

هر چند میدان نقش جهان به علت عملکرد ویژه اش بسیار وسیع و فاقد خصوصیت محصور بودن است. به علت وجود عناصر مختلف مذهبی، حکومتی و تجاری مانند مسجد شاه صفوی، مسجد شیخ لطف الله، عمارت عال قاپو  وسر در قیصریه اهمیت خاصی پیدا کرده است. بنای میدان به اوائل قرن یازدهم هجری قمری باز می گردد، اما ظاهراً عناصری مانند کوشک و باغی به نام نقش جهان که از نظر فضایی میدان را با ادوار قدیمیتر مربوط می کند در محل احداث میدان وجود داشته است.

هاینس گوبه معتقد است که شاه عباس برای طرح این میدان، میدان کهنه اصفهان را الگو قرار داده است. میدان کهنه اصفهان که امروز دیگر اثری از آن باقی نیست از عناصر اصلی شهر اصفهان در سده های میانه بوده است. در اطراف میدان کهنه عناصر مختلفی مانند مساجد، مدارس، کاخها، بازار، قیصریه و نقاره خانه قرار داشته اند که اغلب آنها ظاهراً تا قرن هفدهم میلادی پابرجا بوده اند.

میدان نقش جهان مستطیلی است به عرض 165 و طول 510 متر، بدنه میدان دو طبقه و به صورت دو ردیف طاقنما است که دور می گردد در طبقه همکف بدنه میدان عمدتاً یک ردیف دکان قرار دارد. سطح میدان تا دوره پهلوی یکدست بوده، اما گفته می شود در دوره صفوی ردیفی از درختان چنار اطراف میدان را می پوشانده است، چنانکه تصویری که دیولافوآ در سال 1887 ترسیم کرده، ردیفی از درختان را که دور می گشته نشان می دهد.

برخی جهت میدان را معلول محدودیتهای نحوه قرار گیری ساختمانهای موجود در زمان احداث میدان می دانند و برخی دیگر بر جهت عبور و مرور در شهر و راسته بازارها و گذرهای حول و حوش میدان، پیش از احداث آن، تأکید می کنند. یکی از عملکردهای میدان استفاده از فضای آن به صورت بازار بوده است و بنا به نوشته شارن فروشندگان چهارپایان، نجاران، چوبفروشان، چلنگران، سراجان، پوست فروشان، دستفروشان، حلّاجان، مسگران، صرافان، عطّاران، قصابان و غیره در آن جمع می شده اند و در راسته بازارهای اطراف میدان از جمله مسگران و آهنگران قرار داشته اند.

همانطور که گفته شد چهار عنصر اصلی مسجد شاه صفوی و مسجد شیخ لطف الله و عمارت عالی قاپو  وسر در بازار قیصریه به فضای میدان اهمیت خاصی می دهند. مدخل مسجد شاه صفوی (مسجد امام) و سر در بازار قیصریه بر محور طولی میدان انطباق دارند و عمارت عالی قاپو و مدخل مسجد شیخ لطف الله بر بدنه های شرقی و غربی رو به روی هم نزدیک به محور واقع شده اند. کاخ عالی قاپو در شش طبقه در ربع اول قرن یازدهم هجری ساخته شده است. خصوصیات معماری و تاریخی این کاخ، بویژه در گنجینه آثار تاریخی اصفهان آورده شده است.

 ساختمان مسجد شیخ لطف الله در سال 1028 هجری به پایان رسید. این مسجد عبادتگاه، جایگاه برگزاری نماز و محل تدریس شیخ لطف الله روحانی بزرگ عصر بوده است. این عنصر ارزشهای فضایی ویژه ای دارد که در این مطالع به آن اشاره شده است. عنصر دیگر مسجد شاه صفوی است که در زمان شاه عباس در سال 1025 هجری احداث شده است. ویژگی عمده فضایی مسجد، تقابل و تباین و مناسبات فضاها و گردش مجموعه فضاهای مدخل مسجد برای مطابقت فضاهای اصلی به سوی قبله است. بی شک قالب ترین عنصردر مجموعه میدان همین مسجد است. آندره گدار، پوپ، بوکهارت و دیگران ویژگیهای معماری و کاشیکاری مسجد را به تفصیل بیان کرده اند. رو به روی این مسجد سر در قیصریه و بازار شاهی واقع شده که تاریخ احداث آن 1014 هجری است. بنا به گفته هنرفر در دوره صفویه در طرفین جلوخان سر در قیصریه عمارتی به نام نقاره خانه وجود داشته که عده ای نقاره چی با طبل و دهل و بوق و کرنا در آن مستقر بودند و طلوع و غروب آفتاب را با نواختن موسیقی ایرانی اعلام می کردند. این نقاره خانه ها تا اواخر دوره قاجار وجود داشته اند. سر در قیصریه به عنوان مدخل فضای بازار بزرگ اصفهان در تمام اعصار اهمیت داشته است.

برای دیدن قسمت های دیگر این تحقیق لطفا" از منوی جستجوی سایت که در قسمت بالا قرار دارد استفاده کنید. یا از منوی سایت، فایل های دسته بندی رشته مورد نظر خود را ببینید.

لینک متن کامل با فرمت ورد

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *