دانلود پروژه رشته تاریخ در مورد جنبش تنباكو- قسمت دوم

دانلود پایان نامه

از همین رو اعتراض‌های پی در پی از فارس كه محل عمده كشت تنباكو بوده به شاه رسید، از علمای همراه تجار سید علی اكبر فال اسیری بودكه در مقابل واگذاری امتیاز رژی واكنش شدیدی نشان داد و به تدریج تعداد بیشتری به اعتراض ضدرژی پیوستند.

سید علی اكبر فال اسیری رهبری مخالفت بارژی را در شیراز به عهده داشت. [1]

وی بربالای منبر به خاطر اعطای انحصار دخانیات به دولت انتقاد كرد و شمشیر خود را از زیر عبای خود بیرون آورده فریاد زد:

نکته مهم : برای استفاده از متن کامل تحقیق یا مقاله می توانید فایل ارجینال آن را از پایین صفحه دانلود کنید. سایت ما حاوی تعداد بسیار زیادی مقاله و تحقیق دانشگاهی در رشته های مختلف است که می توانید آن ها را به رایگان دانلود کنید

«موقع جهاد عمومی است ای مردم بكوشید تا جامعة زنان نپوشید، من یك شمشیر و دو قطر، خون دارم هر بیگانه‌ای كه برای انحصار دخانیات به شیراز بیاید شكمش را با این شمشیر پاره خواهیم كرد.[2]» و به دنبال آن به بصره تبعید شد. اعتراض‌هایی عمومی و سركوب مخالفان توسط حكام محلی كه در یك روز 7 نفر در صحن شاهچراغ به دست تفنگداران قوام الملك كه نظم شهر را بر عهده گرفته بودند به قتل رسیدند، بحران فارس عمیق‌تر شد.[3]

تبریز:

در تبریز نیز كه كانون تجارت خارجی تنباكوی ایران بود پیش درآمد اعتراض در این شهر از سوی تجار و برخی افراد معتبر آغاز شد. اعلان‌های تهدید آمیزی خطاب به مخالفان جنبش و خارجی‌های منتشر شد، در این زمان حاج میرزا جواد مجتهد كه نقش واسطة بین تجار و اصناف را ایفا می كرد به دولت ابراز نمود در صورت تداوم امتیاز نامه وی نمی تواند نظم عمومی را تضمین كند ، لذا به دلیل اهمیت تجارت تـنباكو در این شهر، جنش ضدرژی نیز در آنجا پرهیاهو شد و درگیری خونین انجامید.

اعتمادالسلطنه شورش تبریز را ناشی از تحریكات روس‌ها دانسته.[4]

اما اعتراض تجار را فتنة‌روسها نمی توان دانست زیرا روسها با واگذاری این امتیاز مخالف بود و شاید اعتراض داخل را تقویت نموده و صرفاً عامل پیدایش این شورش‌ها محسوب نمی‌شد و چیزی كه بیشتر از همه عامل این آشوبها شده، آگاهی یافتن تجار از مضرات این امتیازنامه بوده است.

اصفهان:

اصفهان نیز همزمان با دیگر شهرها به مخالفت بارژی برخاستند، نامة اعتراض آمیزی به ظل السطلان نوشته و از آقا نجفی روحانی پرنفوذ شهریاری خواستند و او نیز حكم تحریم تنباكو را صادر نمود، بسیاری در اصفهان از آن پیروی كردند زمینه برای اعلام حكم تحریم میرزای شیرازی فراهم گردید.

در مشهد نیز مخالفت با ادارة دخانیات به رهبری شیخ محمد تقی مجتهد بجنوردی و حاجی میرزا حسین آغاز شد و تجار برای همگیر شدن اعتراض خود به مراجع روحانی متوسل شدند و در مسجد گوهرشاد بست نشستند. البته در سایر شهرها نیز اعتراضاتی صورت گرفت ولی شدت آن اعتراضات كمتر بود.

تهران:

مركز ثقل این اعتراضات تهران بود و حركت پایتخت نقش تعیین كننده‌ای در سرانجام جنبش داشت كمپانی رژی پس از تشكیل ادارة‌ مركزی چنانكه گفته شد دستورهایی برای ضبط و خرید تنباكو كمپانی رژی پس از تشكیل ادارة مركزی چنانكه گفته شده دستورهایی برای ضبط و خرید تنباكو كمپانی رژی پس از تشكیل ادارة‌ مركزی چنانكه گفته شد دستورهایی برای ضبط و خرید تنباكو صادر نموده و مهلتی برای تنباكو فروشان تا هفتم ماه جمادی الاولی سال 1309 معین كرد كه بعد از این تاریخ می‌بایست فروش اجناس دخانیه منحصراً از طرف كمپانی انگلیسی و با اجازة آن باشد.

تجار تهران كه در رأس آنان مرحوم حاج محمد كاظم ملك التجار و حاج محمد حسین امین الضرب قرار داشتند از این جریان سخت به وحشت افتاده به هر وسیله ای متوسل می‌شدند تا مانع این كار شوند. البته علمای تهران از همان ابتدا به عنوان اینكه كه واگذار كردن انحصار توتون و تنباكو به فرنگیان مخالف مذهب اسلام و استقلال مملكت است زمزمة های مخافت آغاز كرده مخصولاً مرحوم میرزا حسن آشتیانی رئیس علمای ایران چندین مرتبه با امین السلطان و ناصرالدین شاه ملاقات نموده، معایب و مضار این عمل را به آنها گوشزد كرد ولی امین السطان و ناصر الدین شاه به هیچ یك از تقاضاهای آنها وقتی ننهاد.

از همین رو رهبری مبارزه را در تهران آیت‌الله میرزا حسن آشتیانی بر عهده گرفتند و البته سلسله جنبان همة این حركتها میرزای شیرازی بود و در تظاهراتی كه مردم بر ضد این اقدام دولت انجام دادند تعدادی بازداشت شدند كه یكی از آنها میرزای رضا كرمانی است كه همه جا فریاد می زد و مردم را به شورش می‌خواند و به مدت 5/4 به این مناسبت در قزوین زندانی شده از و همین جا انگیزه‌ای برای قتل شاه در او پیدا شد.

آیت الله سید حسن شیرازی (حكم تحریم ):

همانطور كه گفته شد در شهرهای تهران، تبریز، اصفهان، مشهد و سایر شهرهای كشور اعتراضات مردمی عیه اختیار تنباكو شدت گرفت. در این شهرها علمای برجسته‌ای كانون مقاومت و محرك هیجان عمومی بودند (البته بدون تردید تجار در فراهم آمدن زمینه‌ و شایع كردن لفظ تحریم بسیار دخیل بودند .) تلاش ناصر الدین شاه و عمال دولت برای فرونشاندن اعتراضات و شورش مردم با توسل به شیوة‌ تعرفه آمیز و چه با تهدید و قوة قهریه به جای نرسیده و روز به روز برگستردگی دامنه جنبش افزوده می‌گشت.

از این رو رهبران مذهبی از میرزا حسن شیرازی كه مرجع عالی الاطلاق شیعان در آن زمان بود خواستند كای بكند، برای مثال سید جمال‌الدین اسدآبادی به او نامه نوشت، و علی اكبر اسیری كه به عراق تبعید شده بود با او تماس گرفت و وضعیت را برایش تشریع نمود.[5]

نامة سید جمال‌الدین اسدآبادی به میرزای شیرازی ، یكی از سندهای ارزش مند تاریخ ایران ( در اواخر قرن 19 میلادی و نیمه قرن 12 هاست). سید جمال‌الدین در این نامه فهرست قراردادهای مختلفی را كه ناصرالدین شاه با انگلستان و روسیه منعقد نموده است، ارائة‌ می‌كند و رفتار و گرایش غیراسلامی شاه را شرح می دهد ، از نظر او میرزای شیرازی به عنوان مرجع زمان خویش تنها كسی بود كه می‌توانست مسئله را حل كند و هیچ كس به غیر از میرزا شیرازی قدرت مقابله با شاه را نداشت، از نظر سید جمال‌الدین، در میان علمای آن عصر نیابت امام زمان (ع) مختص به او بود. بنابراین او رهبر مردم به حساب می‌آمد و موظف بود برای حفظ حقوق آنان قیام كند و حتی به استقبال شهادت برود.[6]

از همین رو میرزای شیرازی از عتبات عالیات نامة مفصلی به ناصرالدین شاه نوشته تا با استناد به قرآن به او ثابت كند كه اعطای هر نوع انحصاری به بیگانگان با كلام خدا مغایر است. وی امتیاز تنباكو را عملی ننگین نامید و از وضع بد شیراز و تبعید روحانیون ابراز نگرانی كرد و جبران وضع را خواستار شد.[7]

ناصرالدین شاه اهمیتی به اعتراض میرزای شیرازی نداد و به نماینده ایران در بغداد (میرزا احمد خان مشیرالوزراء) دستور داد كه به سامرا برود و فواید امتیاز را به میرزا بگوید. اهم استدلال های ذكر شده در تلگراف جوابیة به شرح ذیل است:

اولاً: برای رهایی از روسیه نزدیكی به اروپا لازم است. ثانیاً برای تقریب قشون احتیاج به پول است و عایدات از مالیات كافی نیست. ثالثاً بهم خوردن قرارداد ممكن نیست زیرا امضاء شاه را دارد. رابعاً صاحب امتیاز آنرا به دول دیگر واگذار كرده و دولت ایران قدرت مقابله با آن را ندارد. خامساً برای فسخ امتیاز مبلغ بالایی باید داد كه از عهدة‌ ایرانی خارج است.[8]

اما میرزای شیرازی قانع شد و در پاسخ چنین فرمود:

«نگذارید كارتان به آنجا بكشد كه وقتی ملجاء شدید و بخواهید دست توسل به دامن ملت بزنید، ملت را دیگر دامنی نمانده باشد هنوز تا وقت است، دولت را اگر در حقیقت رفع این غائله ممكن نیست به ملت واگذار كنید تا ملت خود درصدد دفع این غائله برآیند.»[9]

چون به پیامهای مرحوم میرزای شیرازی پاسخ مثبتی داده نشد و از اطراف ایران نیز دربارة امتیاز دخانیات شكایاتی به او می‌رسید و مرحروم حاجی میرزا احسن آشتیانی و دیگر مجتهدین تهران هم چند نامه در این مورد برای ایشان نوشته بودند، مرحوم میرزای شیرازی از مرحوم آشتیانی خواست تا از طرف او علیه قرارداد اقدام كند و خود نیز تلگراف‌هایی را برای شاه فرستاد ولی شاه و امین السلطان به دفع الوقت می‌گذراندند، میرازی شیرزی با لحن شدیدتری تلگراف می‌كند، و این بار ناصرالدین شاه پاسخ می‌دهد: «دولت ایران هر گز شأن و استقلال و حفظ ناموس و منافع و آزادی رعیت خود را به دیگران نداده است و در كمال سختی نگاه داشته است و خواهد داشت، انشاء الله تعالی» [10]

در این موقع، میرازی شیرازی كه از پاسخ های دولت قانع نشده بود و می‌دید كه مردم در انتظار اقدام او هستند، لذا حكم تحریم (در نیمة اول جمادی الاول 1309 ، آذر 1270 شمسی و 1891 میلادی) از جانب وی صادر شد متن فتوان چنین بود:

«بسم الله الرحمن الرحیم. الیوم استعمال تنباكو و توتون بای نحوكان در حكم محاربه با امام زمان صلوات الله علیه است.[11]

این فتوا ظرف مدت كوتاهی در سر تا سر ایران منتشر شد و چنان موثر افتاد كه تكان سختی به اركان حكومت ناصرالین شاه داد و تباهی مردم از حكم آیت‌الله شیرازی تبعیت نمودند. بالجمه این حكم مبارك در همان نیم روز چنانچه معروف و مسلم بود تا به صد هزار نسخه رسید.[12]

اطلاعت عامه مردم از حكم تحریم مایه شگفتی ایرانیان و هم مایه اعجاب خارجیان شد. كه حتی بانوان و نوكران ناصر الدین شاه از كشیدن توتون و تنباكو امتناع كردند، و تنباكو فروشان مغازه‌های خود را بستند.

واكنش دولت:

پس از انتشار حكم تحریم امین السطان و كامران میرزا سعی كردند از انتشار آن جلوگیری نمایند و به مأموران خود دستور دادند كه فسخ آن را جمع آوری نمایند اما خیلی دیر بود لذا در مقام تكذب آن بر آمدند، نخست وزیر گفت: این حكم از سوی میرزای شیرازی صادر نشده و رئیس صنف تجار( حاج محمد كاظم ملك تجار) آن را جعل كرده است، شایعات پیرامون فتوا در تهران و دیگر شهرها انتشار یافت، اما مردم به شایعات توجه نكردند.[13]

نهضت مردم بالا گرت و شعارها را متوجه شاه كرد و او را به وحشت انداخت، از همین رو او نظام تجارت داخلی را به عهدة تجار ایرانی گذاشت تا شاید از اعتراضات كاسته شود ولی موثر نبود.

سپس كامران میرزا، میرزا حسن آشتیانی را به قصر خویش دعوت كرده و از او خواست تا تحریم را بشكند و لی پاسخ منفی بود و آنها خواستار لغو كلیة قراردادهای منعقد شده با خارجیان بودند . پس از آن ناصرالدین شاه نامة‌تندی به میرزا حسن آشتیانی فرستاد و به او دستور داد تا برای شكستن حكم تحریم در ملاء عام قیان بكشد یا در غیر این صورت تهران را ترك كند، روز سوم جمادی الثانی 1309 میرزا آشتیانی خود را برای خروج از تهران آماده می ساخت كه پیروان او با تجمع در اطراف خانه‌اش مانع رفتن وی شدند بازار بسته شد و حدد چهار هزار نفر متعرض با تجمع در اطراف كاخ شاه گرد آمدند. شعارهای آنان علیه سران حكومت بوده كامران میرزا از مردم خواست محل را ترك كنند‌ مردم به او حمله ور شدند و او به داخل كاخ گریخت. فشار مردم اعتراض كننده بیشتر شد به حدی كه به نگهبانان كاخ فرمان آتش داده شد،‌ تعداد هفت نفر از متعرضان كشته شدند و علما با این وعده كه دو روز بعد در مسجد شاه تجمع خواهند كرد، مردم را پراكنده نمودند، به این ترتیب ناصرالدین شاه متقاعد شد كه دیگر قادر به حمایت از قرارداد نمی‌باشد لذا شاه طی دستخطی به امین السلطان چنین می‌نویسد:

«جناب امین السلطان، امتیاز دخانیات داخله كه چند روز قبل موقوف شده بود این روزها كه امتیاز خارجه را هم موقوف فرمودیم و كلیه این عمل به طرز سابق شد،‌‌ حالا به تمام عملاء ‌و حكام و مردم اطلاع دهید كه مطمئن باشند و به تمام رعایا حالی نمایند.»[14]

با لغو قرار داد شركت رژی، حكومت ناصرالدین شاه متعهد شد كه غرامتی به میزان 6 كرور (500 پون استرلینگ) به این شركت بپردازد، دولت كه توان پرداخت این مبلغ كلان را نداشت ناچار دست به دامان بانك شاهنشاهی شد تا یك وام خارجی با بهرة شش درصدی دریافت نماید و سپس در مدت چهل سال،‌ سالانه دوازده هزار و پانصد لیره بابت اصل این قرض به بانك بپردازد.[15]

آثار نتایج نهضت تنباكو:

1- افزایش قدرت و نفوذ علما:

شاه و درباریان كه به نفوذ كلام علما بیش از پیش آگاهی می‌یابند سعی می كنند ارتباط بیشتر و نزدیكتر با علما داشته باشند. از همین رو پس از اعلام حلیت استعمال توتون و تنباكو، ناصرالدین شاه با شتاب هر چه تمام تر عده‌ای از علما را به حضور پذیرفت و پس از دلجویی و تعریف از آنها می گوید: «حقیقت ما قدر علما را نمی‌ دانستیم، عملاء در واقع دولتخواه ما بودند و بطورهای دیگر حالی ما كرده بودند. واقعاً از این اقدام اهتمام علماء نه همین تنها بنیان دولت ایران محكم و استوار شد بلكه خصوصاً دولت قاجاریه نیز پاینده برقرار گردید.[16]

به مرحوم شیخ فضل‌الله و عده‌ای دیگر گفته بود:‌

«سابق بر این رسم بودكه علماء در كارهای بزرگ مملكت طرف مشورت دولت بوده‌اند این رسم از میان رفته خوب وضعی نشده از این به بعد باید كارهای عمده دولت به مشورت و صوابدید علماء تمام بشود، امتیاز دیگر به خارج نخواهیم داد.»[17]

پس از لغو امتیاز نامه تشكر آمیزی از جانب میرزای شیرازی برای شاه فرستاده می شود كه در جواب آن نامه شاه نیز نامه‌ای به سامرا ارسال می‌كند كه مراتب سپاس و تشكر خود را به میرزا اعلام كرده و خود را حامی مسلمین شمرده از ایشان تجلیل شایسته‌ای به جای می‌آورد. البته این فزونی قدرت نفوذ فقط اختصاص به دربار ایران و ایرانیان نداشت بلكه در خارج نیز این نفوذ كاملاً مشهود بود. واقعة‌ تحریم تنباكو مدتها در ممالك خارجی نقل هر محفلی بود و روزنامه‌ها و مجلات تا چندی دربارة‌ این موضوع قلم فرسایی می‌كردند و تمام دول به نمایندگان و مأمورین خود در تهران و بغداد دستور دادند شرح حال میرزای شیرازی را به طور مفصل تحقیق و گزارش دهند تا بدانند این شخصیت كیست. امپراطور روس برای آنكه نظر میرزای شیرازی را به خود جلب كند نامه‌ای در نهایت ادب، همانطور كه برای پاپ می‌نویسند، به مرحوم میرزای شیرازی می‌نویسند و از اقدام او در موضوع تحریم تنباكو سپاسگذاری می‌كند و ضمناً می‌گوید: «من اوامر شما را در ممالك روسیه نیست به مسلمانان اجرا می‌كنم و حاضرم برای پیشرفت مقاصد شما در مملكت ایرن هر اقدامی بكنم.»

برای دیدن قسمت های دیگر این تحقیق لطفا” از منوی جستجوی سایت که در قسمت بالا قرار دارد استفاده کنید. یا از منوی سایت، فایل های دسته بندی رشته مورد نظر خود را ببینید.

با فرمت ورد

Leave a comment