در اینجا جامی به‌صورت پوشیده به زنده شدن مردگان اشاره‌کرده است و میگوید اگر قطرهای از آن شراب به خاکی که درون آن مرده است بریزد روح به آن بدن بازمیگردد و زنده میشود. به کار بردن «رَمیم» و «عِظام» دو واژۀ قرآنی هستند که مربوط به زنده شدن مردگان پس از مرگ است و جامی نیز به همین مسأله اشاره‌کرده است.
«وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِیَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ یُحْیِی الْعِظَامَ وَهِیَ رَمِیمٌ ».[۴۶۸]
در جایی دیگر نیز همین مطلب را این‌گونه بیان کرده است:

منکر حشر را شود روشن سرّ یُحیِی العِظام وَ هیَ رَمیِم
(دیوان، ص ۴۸۱)

در این بیت جامی منکر روز قیامت را مورد نکوهش قرار میدهد و این آیه را برای او مثال میآورد که خود این آیه دلیلی بر اثبات روز آخرت است و میگوید کسی که آفرینش خود را فراموش کند منکر قیامت است، ولی کسی که به خلقت خودآگاه باشد منکر قیامت نمیشود.
جامی معتقد است که انسان هر چه در این دنیا بکارد همان را در آخرت درو میکند و هرکس در آخرت نتیجۀ اعمال خود را میبیند:

ای به سر برده عُمر در تگ و دو
هر که تخم دویی و دوری کاشت
خوشۀ گندمت نیارد بار
یار نزدیک تُست دور مرو
بر همان برگرفت وقت درو
چون فشانی به خاک دانۀ جو
(دیوان، ص ۷۱۶)

در این ابیات جامی میگوید: ای کسی که عمری در جستوجوی خدا بودی و به دنبال او میگشتی، نیاز نیست برای یافتن خدا راه زیادی را طی کنی چه خداوند به تو نزدیک است. این مطلب اشاره به آیه قرآن «وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ»[۴۶۹] دارد که خدا را از رگ گردن به انسان نزدیکتر میداند. جامی همچنان میگوید که انسان هر کار که بکند چه خوب چه بد سزای همان کار خود را خواهد دید و این موضوع به مانند این میماند که انسان در زمینی جو بکارد و بخواهد از آن گندم برداشت کند اینچنین چیزی محال است. هر چیز که بکاری همان را برداشت خواهی کرد. در قرآن نیز آیاتی به این مضمون اشاره میکند:
«وَاتَّقُواْ یَوْمًا تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَى اللّهِ ثُمَّ تُوَفَّى کُلُّ نَفْسٍ مَّا کَسَبَتْ وَهُمْ لاَ یُظْلَمُونَ».[۴۷۰]
«یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوَءٍ».[۴۷۱]
«کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ رَهِینَهٌ».[۴۷۲]
یکی از مسائلی که در قیامت رخ میدهد این است که همه به فکر اعمال خود هستند و نزدیکان و خویشان نفعی به انسان نمیرسانند. جامی نیز از آن روز یاد میکند و از خداوند میخواهد او را تنها نگذارد و به وی رحم کند.

دردا و هزار بار دردا
فردا که شوم فرد ز بیگانه و خویش
برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت azarim.ir مراجعه نمایید.