در این ابیات جامی در خطاب به کسانی که به مردم ظلم میکنند و فقط به فکر منافع خود هستند، میگوید گمان نکنید که در روز قیامت به سبب این مال و جاه که دارید میتوانید عیوب خود را بپوشید. روز قیامت روز رسوایی شماست که مرگ برای شما آن را به ارمغان خواهد آورد، این اندیشه جامی اشاره به آیۀ «یَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ»[۴۶۲] دارد و آن روزی باشد که هر کس هر گناهی کرده بر کسی پوشیده نمیماند و آشکار شدن گناه باعث رسواییاش میگردد. جامی در ادامه بیان میکند بر کفن این‌گونه افراد کافور نزنید، چه انجام این امور هیچ تأثیری در رهایی آنان از آتش جهنّم ندارد. در اینجا زدن کافور به کفن اشاره به آداب کفن میّت دارد که بعد از غسل میّت او را حنوط میکنند یعنی به پیشانی، کف دستها، زانوها و سر دو انگشت بزرگ پا کافور میزنند؛ اما کاربرد کافور در برابر گرمای قیامت شاید به سبب سرد بودن طبع کافور باشد که سرد بودن طبع آن مطمح نظر جامی بوده است و کاربرد جنس کفن که در اینجا کتان موردنظر است، به این دلیل است پوشیدن لباسهایی از جنس کتان در برابر گرما توصیه میشود و سبب ایمنی از گرما میشود. جامی در این ابیات بیان میکند که کسانی که دارای اعمال بدی هستند به هیچ طریقی نمیشود آنان را از آتش جهنّم دور داشت و به‌طورقطع آنان به سزای اعمالشان میرسند.
«لَا ظَلِیلٍ وَلَا یُغْنِی مِنَ اللَّهَبِ»[۴۶۳] این آیه قرآن نیز اشاره به همین موضوع دارد که برای گناهکاران هیچ مانع و حائلی در برابر آتش وجود ندارد.
جامی همچنین انسانها را به انجام کارهای نیک فرامی‌خواند و آن را ذخیرهای برای روز آخرت میداند:

نکویی کن که از راه ضعیفان گر کسی سنگی نهد یکسو شود فردا گران زان سنگ میزانش
(دیوان، ص ۶۹)

کلمۀ «میزان» واژهای است که در آیات قرآن برای سنجش اعمال به‌کاررفته است. جامی در این بیت نیز به این معنا توجه داشته و معتقد است کارهای خیری که ما انجام میدهیم سبب سنگینی کفه ترازوی اعمال نیکمان میشود. جامی در این بیت میگوید تو اگر یک سنگ را از راه انسان ناتوانی برداری پاداش آن را میبینی.
برای نمونه آیاتی که به میزان اشاره میکند:
«فَأَمَّا مَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ. فَهُوَ فِی عِیشَهٍ رَّاضِیَهٍ. وَأَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِینُهُ. فَأُمُّهُ هَاوِیَهٌ».[۴۶۴]
«فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ».[۴۶۵]
«وَالْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ».[۴۶۶]
در این آیات نیز هرکس میزانش سنگین باشد رستگار است و جامی از این موضوع به گران بودن میزان تعبیر کرده است و آن را مایۀ رستگاری در قیامت میداند. «از بعض روایات استفاده میشود که تعبیر موازین به صیغه جمع، به اعتبار تعدّد انواع اعمال و اصناف کردار انسان است؛ و گرنه حقّ، میزان واحد است؛ و حقّ، واحد است؛ و میزان، واحد است و دیگر آنکه در این آیه شریفه، فقط میزان عمل رستگاران سنگین است و امّا بدکاران و زیانکاران میزان عملشان سبک است؛ نه اینکه تمام افراد بشر در میزان عملشان سنگینى به درجات و مراتب مختلف بوده باشد».[۴۶۷]
جامی همچنین به ذخیرۀ توشه برای آخرت اشاره میکند و بر این باور است که اعمالی که از روی ریا انجام میگیرد در پیشگاه خداوند هیچ ارزش و اعتباری ندارد.

تحفۀ لایق جانان به کف آر ای زاهد تَرسَمَت دست نگیرد به قیامت تسبیح
(دیوان، ص ۲۶۴)

در این بیت جامی خطاب به زاهدان ریایی که عبادتشان فقط جنبۀ ریا دارد میگوید این اعمالی که شما انجام میدهید چون در آن خلوص وجود ندارد لایق خداوند نیست و ارزشی ندارند، بنابراین اعمالی را انجام دهید که فقط برای خداوند باشد. یکی از مظاهر ریا گرفتن تسبیح در دست است. در اینجا تسبیح یعنی اعمالی که جنبه ریا دارند و مطلق تسبیح نیست.
درجایی دیگر جامی اندیشۀ معاد جسمانی و بازگشت روح به بدن مرده را اینگونه بیان میکند:

از آن شراب که چون جرعهای ز ساغر او رسد به خاک دمد روح در رمیمِ عظام
(دیوان، ص ۴۶۷)
برای دانلود متن کامل این فایل به سایت torsa.ir مراجعه نمایید.