جامی در این ابیات به جهان بعد از مرگ اشاره میکند و میگوید پس‌ازاینکه روح من از جسم جدا میشود وارد جهانی دیگر میشود. جهانی که وسعت آن بسیار بینهایت است. روز و شب آنجا ازنظر زمانی با شب و روز دنیا متفاوت است. در سرای دیگر از صفات این جهانی خبری نیست و کبر و ریا و حرص و سایر صفات رذیله در آن جهان جایگاهی ندارند. در این زمینه آیاتی در قرآن به این مفاهیم اشاره میکند که بعید نیست سخنان جامی برگرفته از این مضامین باشد.
«وَیَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذَابِ وَلَن یُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ یَوْمًا عِندَ رَبِّکَ کَأَلْفِ سَنَهٍ مِّمَّا تَعُدُّونَ».[۴۴۲]
این آیه بیان میکند که روز قیامت از نظر زمانی با روز در این دنیا متفاوت است.
«دَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ یَعْرُجُ إِلَیْهِ فِی یَوْمٍ کَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَهٍ مِّمَّا تَعُدُّونَ».[۴۴۳]
«یَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَیْرَ الأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُواْ للّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ».[۴۴۴]
در مورد وسعت آن جهان از حضرت محمّد (ص) منقول است: «تُحْشَرُ النَّاسُ یَوْمَ الْقِیَامَهِ عَلَى أَرْضٍ بَیْضَاءَ عَفْرَاءَ کَقُرْصَهِ النَّقِیِّ لَیْسَ فِیهَا مَعْلَمٌ لِأَحَدٍ».[۴۴۵]
در آن جهان از صفات ناپسند اخلاقی این دنیا خبری نیست.
«وَنَزَعْنَا مَا فِی صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ تَجْرِی مِن تَحْتِهِمُ الأَنْهَارُ».[۴۴۶]
«وَنَزَعْنَا مَا فِی صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُّتَقَابِلِینَ ».[۴۴۷]
«لَا یَسْمَعُونَ فِیهَا لَغْوًا وَلَا تَأْثِیمًا. إِلَّا قِیلًا سَلَامًا سَلَامًا».[۴۴۸]
در آن جهان در بهشت جز نیکی و شادی و سرور چیزی وجود ندارد و غم و ناراحتی و کینه و کدورت در آن جایگاهی ندارد.
جامی برای روز قیامت از تعبیر «یومالحساب» استفاده کرده است که خود نشاندهندۀ این است که جامی به حسابرسی اعمال در قیامت معتقد است.

کیسه خالی باش بهر رفعت یومالحساب صفر چون خالی است ز ارقام و عدد بالاتر است
(دیوان، ۳۰)

یکی از نامهای قیامت یومالحساب است که در قرآن نیز به آن اشاره‌شده است:
«رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَلِوَالِدَیَّ وَلِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِسَابُ ».[۴۴۹]
«إِنَّ الَّذِینَ یَضِلّونَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِیدٌ بِمَا نَسُوا یَوْمَ الْحِسَابِ».[۴۵۰]
در این بیت جامی بیان میکند که به دنیا تعلق خاطر نداشته باش و نسبت به اموال آن بیتوجه باش. هرچه تعلق خاطر و وابستگی تو نسبت به دنیا کمتر باشد در روزی که به حساب بندگان رسیدگی میشود مقام تو نسبت به کسانی که وابستۀ دنیا بودند و به جمع اموال میپرداختند بالاتر است.
جامی درجایی به لفظ معاد اشاره‌کرده است و در این بیت به ذخیرۀ توشه برای این روز اشاره‌کرده است:

بی زاد رحمتت نرسد کس به هیچ جای گر صد ذخیره بهر معادش بود مُعد
(دیوان، ص ۴۸)

جامی در این بیت خطاب به خداوند میگوید اگر کسی حتی برای روز معاد ذخیرۀ زیادی داشته باشد ولی رحمت تو شامل حالش نشود، آن زاد و توشه او را به هیچ کار نیاید و سودی برایش ندارد.

برای دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت  fumi.ir  مراجعه نمایید.