۲-۱۱- معرفی آثار جامی
عبدالرّحمن جامی آثار فراوانی به نظم و نثر نگاشته است. برخی از آثارش به زبان عربی است اما
آنچه به زبان فارسی هدیه کرده است سهم بیشتری از آثارش را در برمیگیرد.
جامی بسیاری از آثار خود را به تتبّع و نظیره سازی و جواب‌گویی شاعرانی چون کسایی، حسن دهلوی، امیر خسرو، خاقانی، حافظ، مولوی و سعدی تدوین کرده است.[۴۶] جامی تألیفات خود را بین سنین چهل‌ تا هشتادسالگی به رشته تحریر درآورد و در زمینههای مختلف چون صرف و نحو، عروض و قافیه، شرح احوال رجال و جز آن‌ها قلم‌فرسایی کرده است.[۴۷]
منتقدان و شارحان آثار جامی تقسیمبندیهای گوناگونی در مورد تألیفات این شاعر نامدار زبان و ادب فارسی ارائه دادهاند که میتوان به‌صورت کلی آثار وی را در سه گروه ادبیات، علوم نقلی و علوم عقلی طبقه‌بندی کرد. در ادامه به بررسی این آثار میپردازیم.
بهارستان
بهارستان کتابی است آمیخته به نظم و نثر شامل حکایات تعلیمی و حکمی که جامی آن را به تقلید از گلستان سعدی مدوّن کرده است. نثر آن ساده و روان است و برای تربیت کودکان و
نوجوانان نگاشته شده است.[۴۸]
منشآت
«این رساله با نام‌های منشآت، رسالۀ رقعات و مکتوبات نیز معلوم بوده، ظاهراً در آخر عمر مؤلف در سنۀ ۸۹۵ ه.ق به هنگام فراهم آمدن کلیات آثار جامی از جانب خود عبدالرّحمن ترتیب داده‌شده است».[۴۹]
هفت‌اورنگ
یکی از آثار پرحجم جامی مثنوی هفت‌اورنگ است که شاعر آن را در اوقات مختلف سروده است.
هفت‌اورنگ مثنویهای زیر را در برمیگیرد:
۱)سلسلهالذهب
مثنویای است که به بحر خفیف (فاعلاتن، مفاعلن، فعلن) نگاشته شده است. این مثنوی در سه دفتر به رشتۀ تحریر درآمده است. دفتر اول در بیان اصول عقاید اسلامی است و آن را به سلطان حسین بایقرا تقدیم نموده. مضمون دفتر دوم، عشق روحانی و درس عشق است. دفتر سوم، آن را به نام سلطان بایزید خان دوم به نظم درآورده است. (۸۷۷-۸۷۳ ه.ق).[۵۰] در این مثنوی از عشق، طریقت، شریعت و نبوّت سخن رفته است.
۲)سلامان و ابسال
این مثنوی به بحر رمل مسدس است. اصل حکایت سلامان و ابسال یونانی است. قبل از جامی کسانی چون فخر رازی، ابوعلی سینا و خواجه نصیر طوسی این داستان را نقل نمودهاند ولی جامی با تشبیهات و تمثیلات به این اثر جلوهای دیگر داده است.[۵۱]
۳)تحفهالاحرار
این مثنوی به بحر سریع مسدس مطوی و به شیوۀ مخزن‌الاسرار نظامی سروده شده است؛ و به علّت اینکه جامی آن را به عبیدالله نقشبندی معروف به خواجۀ احرار اهدا نموده به این نام منتسب شده است. این مثنوی مباحثی از قبیل مسائلی دینی، شرح‌حال علما و دانشمندان، مسائل حکمی، عشق و عاشقی و… را از دید جامی بیان نموده است.[۵۲]
۴)سبحهالابرار
این مثنوی در بحر رمل مسدس محذوف مخبون است و متضمن مباحثی در تصوّف و مسائل اخلاقی است.[۵۳]
۵)یوسف و زلیخا
این مثنوی نیز عشق‌نامه‌ای است به اسلوب خسرو و شیرین نظامی و از زمرۀ بهترین مثنویهای
جامی است. این مثنوی به بحر هزج مسدس محذوف است.[۵۴]
۶)لیلی و مجنون
مثنوی عاشقانه به بحر هزج مسدس محذوف که جامی آن را در سال ۸۸۹ هجری به نظم آورده است. اصل این داستان از تازی به پارسی واردشده و علاوه بر جامی، شعرای دیگر نیز به نظم آن همّت گماشتند.[۵۵]
۷)خردنامۀ اسکندری
مثنوی تعلیمی در نصایح حکماء یونانی و متضمن مسائل اخلاقی و مطالب عالیۀ حکمت و فلسفه که به بحر متقارب و در سال ۸۹۰ هجری جامی آن را به نظم درآورده است.[۵۶]
دیوانهای سه‌گانه
یکی از باارزش‌ترین آثار منظوم عبدالرّحمن دیوان اشعارش است که به تقلید از امیر خسرودهلوی سرود و در اواخر عمر آن را مدوّن نمود. دیوان وی شامل اشعاری در قالب‌های غزل، مثنوی، قصیده، رباعی، ترجیع‌بند، ترکیب‌بند، قطعه است که البته بخش أعظم آن را غزلیات تشکیل می‌دهد. دیوان جامی به سه قسمت تقسیم می‌شود: قسمت اول که شامل اشعار روزگار جوانی است به فاتحهالشباب معروف است. این بخش از دیوان چهار بار توسط جامی به تحریر درآمده است که اولین بار در سال ۸۶۷ ه.ق در زمان سلطنت سلطان ابوسعید بود. دومین بار در سال ۸۷۲ ه.ق، سومین بار در سال ۸۸۰ ه.ق و آخرین بار در سال ۸۸۴ ه.ق. قسمت دوم دیوان وی که مربوط به اواسط زندگانی وی است به «واسطهالعقد» موسوم است که تاریخ گردآوری آن به سال ۸۸۵ ه.ق می‌رسد. قسمت سوم دیوان که منظومات اواخر زندگانی وی است و به «خاتمهالحیات» موسوم است که در سال ۸۹۶ ه.ق مدوّن گشته است.[۵۷]
«دیوان یکم جامی نه‌تنها از روی حجم، بلکه از جهت ارزش بدیعی هم از دو دیوان بعدی‌اش مقدم می‌ایستد. اولاً موضوع اشعار شاعر بسی رنگارنگ بوده جبهه حیات دوستی و مسائل فلسفه و اخلاق در آن پرقوت است. برعکس در دو دیوان بعدی موضوع شعر خیلی تنگ‌شده فقط جهت‌های عرفانی و صوفیانۀ افکار شاعر وسعت می‌یابد».[۵۸]
علوم نقلی
شامل آثاری در زمینه‌های مختلف ازجمله: علوم قرآنی، حدیث، سیره نبوی و شرح‌حال بزرگان، اصول دین و فقه، تصوّف و آداب آن و علوم زبان است.
الف) علوم قرآنی
تفسیر قرآن تا آیۀ «و ایای فارهبون»؛ که چهل آیه از سوره بقره را تفسیر می‌کند.[۵۹]
ب) حدیث
اربعین یا چهل حدیث
این رساله در ترجمه چهل حدیث از پیامبر (ص) است که جامی در بیان م

برای دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت  pipaf.ir  مراجعه نمایید.

ضمون هر یک از احادیث پیامبر (ص)، قطعاتی در ذیل آن نگاشته است.[۶۰]
این اثر با نام‌هایی از قبیل اربعین، اربعین حدیث، ترجمه چهل حدیث نیز معروف است. تاریخ تألیف این اثر به سال ۸۸۶ ه.ق است.[۶۱]
ج) سیره نبوی و شرح احوال بزرگان
شواهد النبوه