متن کامل – بررسی اندشه های کلامی در دیوان جامی- قسمت ۸۸

به مهر کتف خاتمالمرسلین
(دیوان، ص ۹۰)

در اینجا جامی واژۀ رسول را برای حضرت (ص) به‌کاربرده‌اند و ایشان را خاتم رسولان نامیدند.
درجایی نیز برای حضرت هر دو واژۀ نبی و رسول را به کار میبرد.

ای نامزد به نام تو در نامۀ قبول یا اَیُّهَا النّبی وَ یا أیُّهَا الرّسول
(دیوان، ص ۸۲)

جامی در نقدالنصوص خود در بیان تفاوت نبی و رسول میگوید: «نبی آن‌کس باشد که فرستاده شود به خلق از برای هدایت و ارشاد ایشان به کمالی که مقدّر است به‌حسب استعداد اعیان ایشان را و نبی فعلی است به معنی فاعل از نبأ که عبارت است از خبر یعنی مخبّر از حق‌تعالی و ذات و اسماء و صفات او مر بندگان او را؛ یا به معنی مفعول، یعنی او را حق‌تعالی اخبار کرده است از امور مذکوره و رسول آن نبی را گویند که مأمور بود به وضع شریعتی که پیش از او موضوع بوده و ولایت مأخوذ است از وَلی که قرب است… ولایت باطن نبوّت است. نبی از راه ولایت که باطن وی است از حق عطاء و فیض میستاند و از راه نبوّت که ظاهر وی است به خلق افاضه میکند».[۴۱۸] بنابراین طبق این دیدگاه جامی هر رسولی نبی است ولی هر نبی رسول نیست و نبی اعم از رسول است.
فرق کلامی ازجمله امامیّه در باب تفاوت رسول و نبی بر این باورند که نبی اعم از رسول است و هر رسولی نبی است ولی هر نبی رسول نیست و رسول را کسی میدانند که صاحب‌شریعت باشد و انبیاء برای حفظ شرایع رسل مبعوث شدهاند. معتزله با این قول امامیّه مخالفت کردهاند.[۴۱۹]
اشاعره نیز بمانند امامیّه، نبی را اعم از رسول میدانند و میگویند هر رسولی نبی است ولی هر نبی لازم نیست رسول باشد و نبی ادامه‌دهنده شریعت رسول پیش از خود و مبلّغ دین اوست.[۴۲۰]
ماتریدیان نیز بر این باورند که «رسول کسی است که مأمور به تبلیغ است اما نبی کسی است که وحی دریافت میدارد اعم از اینکه مأمور به تبلیغ باشد، یا خیر».[۴۲۱] طبق موارد مذکور فقط معتزله هستند که برای نبی و رسول فرقی قائل نمیشوند و بقیه در تفاوت نبی و رسول هم‌داستان‌اند. بنابراین، جامی در دیوانش برای پیامبر هم واژۀ نبی را به کار میبرد هم واژۀ رسول و ازاین‌جهت حضرت (ص) را رسول خطاب میکند که معتقد است ایشان مبلّغ شریعتی جدید هستند و برایشان وحی نازل میشد.
طبق آنچه در تفاوت نبی و رسول در کلام امام محمّد باقر (ع) گفته‌شد نبی مسائل حق را در خواب دریافت میکند، ولی رسول، جبرئیل بر او نازل میشود و به‌طور مستقیم با او گفتگو میکند. جامی نیز به این جنبه از ویژگی رسول توجّه داشته است و معتقد است که بر ایشان جبرئیل نازل میشده است.

این مطلب را هم بخوانید :
فایل دانشگاهی - بررسی اندشه های کلامی در دیوان جامی- قسمت ۵۵

مهبط وحی خداست جان محمّد کاشف سرّ هدی بیان محمّد
(دیوان، ص ۷۱۲)

در این بیت «مهبط» به معنی محل فرود آمدن است و خود اشاره به این است که بر حضرت (ص) فرشتۀ وحی از عالم بالا نازل میشده است که این خود از نشانههای رسالت ایشان است.
مسألۀ دیگری که در بحث نبوّت خاصه و پیامبری حضرت محمّد (ص) مطرح است، مسألۀ خاتمیّت است. در اینکه پیامبر اکرم (ص) آخرین فرستادۀ خداوند برای هدایت بشر است و با برگزیده شدن ایشان به پیامبری، ختم نبوّت و رسالت را به همراه داشت، میان فرق کلامی تفاوتی وجود ندارد و همگی فرق و مذاهب اسلامی به این امر اذعان دارند.[۴۲۲]
آنچه از اشعار جامی در باب ختم رسالت و نبوّت وجود دارد حاکی از این است که جامی نیز به مسأله ختمیّت حضرت رسول (ص) اذعان دارد و معتقد است حضرت محمّد (ص) آخرین فرستاده خداست در زمین و این مسأله را در اشعار خود بیان نموده است:

یا خاتَمالنّبییّن یا سَیّدَ الرّسل
برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت azarim.ir مراجعه نمایید.