روی سفید را ز گنه میکند سیاه
هرگز نبوده حال کسی اینچنین تباه
او را مباد جز کرمت هیچ تکیهگاه
کز عدل تو به فضل تو میآورد پناه
(دیوان، ص ۱۰۶)

جامی در این ابیات به این معترف است که هرچند گناهان زیادی از او سرزده و ادوار زندگی‌اش را که شامل دوران جوانی تا پیری میشود، غرق در گناه است، اما به بخشش الهی امید دارد. کسانی که به عمل خود تکیه میکنند، تکیهگاه مناسبی برای خود نیافتند زیرا بهترین تکیهگاه لطف و کرم پروردگار است چه‌بسا اعمالی ما انجام دهیم که به نظر خودمان ارزشمند است، ولی در پیشگاه خداوند هیچگونه ارزشی ندارد. خداوند به هر کس بخواهد پاداش میدهد و هر کس را بخواهد مورد عذاب قرار میدهد.«أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّهَ لَهُ مُلْکُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ یُعَذِّبُ مَن یَشَاء وَیَغْفِرُ لِمَن یَشَاء وَاللّهُ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ».[۳۹۱]
بنابراین انسان اگر کار نیک انجام دهد نباید به آن مباهات کند و اگر گناهی از او سر زد نباید از درگاه خداوند نومید شود چه‌بسا مورد لطف الهی قرار گیرد و گناهانش مورد عفو الهی قرار گیرد:
«قُلْ یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَهِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ».[۳۹۲]
جامی همچنین از خداوند درخواست میکند که با او به فضل خود برخورد کند نه با عدل. این نظر جامی همانند دیدگاه امامیّه است. امامیّه نیز در دعاهای خود میگویند: «اَللّهم عامِلْنا بِفَضْلِکَ وَ لا تُعامِلْنا بِعَدْلِکَ».[۳۹۳] بدین معنا که از خداوند درخواست میکنند چه در دنیا و چه در آخرت با آنان به فضل رفتار کنند نه با عدل، زیرا اگر با عدل با ما رفتار کند، مسلّماً به‌واسطۀ انجام گناهان مستحق عذاب خواهیم بود؛ ولی اگر خداوند با فضل خود با ما برخورد کند، ما امیدوار به بخشش و رحمت حق‌تعالی هستیم.

به باده وقت خود امروز صرف کن جامی گذار با کرم دوست کار فردا را
(دیوان، ص ۱۳۷)

جامی به‌اندازه‌ای به لطف و بخشایش خداوند امیدوار است و معتقد است که رحمت خدا بر غضبش سبقت دارد و میگوید تو امروز اگر گناه کنی بالاخره مورد بخشایش خداوند قرار میگیری.
در اینجا کار فردا منظور حسابرسی اعمال در آخرت است و کرم دوست منظور لطف و مغفرت حقتعالی نسبت به گناهکاران است.
جامی در جای دیگر حتی گناه کردن را آینهای برای نشان دادن فضل پروردگار میداند؛ زیرا اگر گناه نمیبود فضل حضرت حق چگونه آشکار میشد:

گناه آینۀ فضل و رحمتست ای شیخ مبین به چشم حقارت گناهکاران را
(دیوان، ص ۱۳۹)

بنابراین به‌واسطۀ بخشش است که فضل پروردگار خودنمایی میکند و به همین سبب است که نباید به گناهکاران به چشم حقارت نگاه کرد، زیرا وجود آنان است که پروردگار با بخشش آنان، فضل خود را نمایان میکند.
جامی خود را امیدوار به لطف و احسان پروردگار میداند. خدایی که در این دنیا جز ثنا نمیتوانیم در باب او بگوییم و در آخرت نیز امید خیر و نیکی از او داریم که لطفش را شامل حالمان کند:

هستم امیدوار ز احسان کردگار
منبع فایل کامل این پایان نامه این سایت pipaf.ir است