گر بفرض این عزم تو ناید درست

اختیار آن نه اندر دست تُست

یکدم از اصلاح آن غافل مباش

گر چه افتادی بگل در گل مباش

عزم میکن کز گنه باز ایستی

جاودان با توبه دمساز ایستی

بو که فضل حق بره باز آردت

یمن این عزم از گنه بازآردت[۳۷۷]

جامی در این ابیات نیز توبه را فعل الهی میداند وقتی ارادۀ خدا بر این قرار گرفت که انسان از گناهان توبه کند بدون شک اتّفاق میافتد و اگر توفیق توبه نصیب انسان نشد نباید در برابر این فعل خدا گله و شکایت کرد. جامی همچنین کسی که توبه را به خود نسبت میدهد مورد نکوهش قرار میدهد و میگوید توبه از جانب خداست. در ادامه جامی کیفیت توبه را توضیح میدهد و میگوید توبه پشیمان شدن از کارهای ناصوابی است که فرد درگذشته انجام داده است و عزم بر ترک این امور در آینده است. البته جامی عزم کردن انسان را بر ترک گناه متکی به ارادۀ او نمی‌داند و میگوید اگر بازهم از تو گناهی سر زد بازهم انجام این گناه از اختیار تو خارج است هرچند که بر ترک گناه عزم کرده باشی؛ بنابراین در ترک گناه باید از خداوند توفیق خواست.

ای فضل تو دستگیر من دستم گیر تاچند کنم توبه و تا کی شکنم سیر آمده‌ام زِ خویشتن دستم گیر
ای توبه دِه و توبه‌شکن دستم گیر
(دیوان، ص ۷۶۱)

جامی در این ابیات برای توبۀ خود از خداوند میخواهد که فضل خود را شامل حالش کند تا به توبه حقیقی دست یازد.
بنا بر آنچه بیان شد توبه از دیدگاه معتزله و شیعه امری عقلی و از دیدگاه اشاعره امری شرعی است. از دیدگاه معتزله و شیعه اگر گناه زشت است عقل حکم میکند که انسان از زشت به سوی نیکی که انجام فرمان الهی است بازگردد ولی اشاعره معتقدند که خداوند باید انسان را به توبه باز دارد و تا ارادۀ خداوند بر توبه کردن انسان قرار نگیرد توبه نمیکند. جامی در مبحث توبه پیرو نظر اشاعره است و زمام توبۀ خود را در دست خداوند میداند و امید دارد که فضل خداوند شامل حالش شود و به او توفیق توبه دهد. جامی توبه کردن و همچنین شکستن توبه را از جانب خدا میداند و برای ارادۀ خود در توبه و شکستن آن نقشی قائل نیست.
۴-۱۴- وعد و وعید
یکی دیگر از مباحثی که متکلّمان اسلامی در باب آن به بحث و مناظره پرداختهاند مسألۀ وعد و وعید است. هر چند این مسأله یکی از اصول اعتقادی معتزله است، اما سایر فرق اسلامی از جمله اشاعره و شیعه نیز در مقابله با معتزله به بحث دراین مسأله پرداختند و در جواب این گروه مباحثی مطرح کردهاند.
«وعد، یعنى هر خبرى که در آینده متضمن رساندن نفعى به غیر یا دفع ضررى از وى باشد، چه این خوب و شایسته باشد یا نه. وعید، عبارت است از هر خبرى که در آینده متضمن رساندن ضررى به غیر و یا گرفتن نفعى از او باشد خواه خوب و شایسته باشد خواه زشت و ناپسند».[۳۷۸]
کلمۀ وعد هم در باب نوید به ثواب و اجر اخروی مطرح است هم انذار از عذاب؛ اما وعید فقط در مورد عذاب کاربرد دارد.
۴-۱۴-۱- وعد و وعید در قرآن
در قرآن آیات فراوانی وجود دارد که از وعد و وعید الهی سخن به میان آمده است که در اینجا برای نمونه آیاتی را ذکر میشود:

برای دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت  fumi.ir  مراجعه نمایید.