۴-۱۰-۲- شفاعت از دیدگاه فرق کلامی
فرقهها و مکاتب کلامی همگی در باب اصل شفاعت اتّفاق نظر دارند، امّا در اینکه چه کسانی مورد شفاعت قرار میگیرند اختلاف عقیده وجود دارد. البته باید این نکته را یادآوری کنیم کسانی که با تمسّک به‌ظاهر آیاتی که منوط به نفی شفاعت است، شفاعت را در باب گناهکاران و کافران و منکران حق نمیپذیرند وگرنه اصل شفاعت را رد نمیکنند. امّا دیدگاههای متکلّمان در باب شفاعت از این ‌قرار است:
اشاعره معتقدند شخصی که ایمان دارد ممکن است دچار فسق شود، لذا در هنگام مرگ کار او موقوف به ارادۀ خداست؛ اگر بخواهد میبخشد اگر خواهد شکنجه میکند. آنان شفاعت پیامبر را در باب گناهکاران و مرتکبان گناه کبیره میپذیرند.[۳۳۹]
در میان شیعه «پیروان امامیّه اتّفاق دارند بر اینکه پیامبر خدا (ص) در روز رستاخیز برای گروهی از به‌جا آورندگان کبیره از امّتش شفاعت میکند، و امیر مؤمنان علی(ع) دربارۀ شیعیان گنه‌کار خود به شفاعت میپردازد و ائمۀ آل محمّد نیز گنه‌کاران را شفاعت میکنند».[۳۴۰]
مُرجِئَه نیز بمانند امامیّه و اشاعره در باب بخشایش گناهان میگویند خداوند متعال گروهی از گناهکاران مسلمان را به دوزخ میفرستد امّا به سبب شفاعت پیامبر(ص) از گناه آنان درمی‌گذرد و آنان را وارد بهشت میکند.[۳۴۱]
اما کسانی که شفاعت را در باب گناهکاران نمیپذیرند، خوارج و معتزله هستند که در استدلالات خود به آیاتی که شفاعت را رد میکند تمسّک جستهاند و بر ظاهر این آیات تکیه کرده بدون اینکه بدانند این آیات درواقع در مورد کفّار است. معتزله شفاعت را مربوط به صالحان و مطیعان دانسته و واقعیت آن را ترفیع درجه آنان می پندارند و گناهکاران را مستحق شفاعت نمیدانند.[۳۴۲]
البته در تأیید دیدگاه فوق که شفاعت ناظر بر زیادتی ثواب است هیچ نصّی وجود ندارد.
علاوه بر آیات قرآن روایات بسیاری وجود دارد که همگی آنها مربوط به شفاعت پیامبر(ص) از گناهکاران امّت است. ازجمله این روایت معروف: «ادَّخَرْتُ‏ شَفَاعَتِی لِأَهْلِ الْکَبَائِرِ مِنْ أُمَّتِی‏».[۳۴۳]
۴-۱۰-۳- دیدگاه جامی در باب شفاعت
در دیوان جامی اشعاری که مربوط به لطف و رحمت حضرت حق نسبت به بندگان است بیشتر از اشعاری است که مربوط به قهر و غضب پروردگار است. شفاعت نیز از جلوههای لطف حضرت حق است که گناهکاران را به‌واسطۀ شفاعت کسانی که به آنان اذن شفاعت داده است مورد مغفرت و بخشایش خود قرارمیدهد. جامی در مسألۀ شفاعت دیدگاه معتزله و خوارج را مبنی بر اینکه شفاعت فقط شامل افراد بیگناه و کسانی است که قبل از مرگ توبه کردهاند، نمیپذیرند و با اشاعره و امامیّه و مرجئه همراه و موافق است. البته معتزله و خوارج بر این باورند که مرتکب گناه کبیره در جهنم خالد است، زیرا خداوند بنابرآنچه در برخی از آیات مبنی بر خلود گناهکاران در جهنم آورده خلف وعده نمیکند. البته جامی فقط شفاعت را مربوط به گناهکاران نمیداند و معتقد است که شفاعت نیک و بد را شامل میشود. بنابراین او به این جنبه از دیدگاه معتزله و خوارج نیز نظر دارد و فقط قول آنان را مبنی بر اینکه شفاعت شامل گناهکاران نمیشود را نمیپذیرد. جامی در اشعار دیوان فقط به شفاعت پیامبر(ص) اشاره‌کرده است؛ و پیامبر را شافع روز حشر میداند.

بد را شفیع و پایۀ نیکان از او رفیع محتاج لطف اوست اگر نیک اگربداست
(دیوان، ص۴۱)

در این بیت جامی شفاعت را نه‌تنها مختص گناهکاران میداند بلکه نیکان و کسانی که اعمال شایسته انجام دادند نیز از شفاعت پیامبر(ص) بهره‌مند میشوند و این شفاعت سبب افزایش رتبه و درجۀ آنان در مراتب بهشت میشود. بنابراین شفاعت حضرت (ص) در روز قیامت شامل همه میشود.

رجا واثــــق آمــــــد به فضــل تو ما را
گشایی به تخلیـــــص ما لب که آمــــــد
که ایــــــن بـارها گردد از پشـــت ما کم
تــــــــــرا فتح باب شـــــــفاعت مسلّم
(دیوان، ص۸۹)

در ابیات فوق «بارها» اشاره به بار گناه دارد و بخشش گناه از جانب خداوند به سبب اینکه او غفارالذنوب است در دل گناهکاران امید بخشایش به وجود میآورد و بخشش گناهان به سبب شفاعت حضرت محمّد(ص) است و ایشان است که در روز قیامت برای تخلیص گناهکاران به درگاه باریتعالی لب به سخن میگشاید و از حضرت حق برای بخشایش گناهان امّت خود طلب مغفرت میکند. از دیدگاه جامی باب شفاعت فقط برای پیامبر اکرم (ص) باز است.

بر امّت گستاخ وی کرده بساط لطف طیّ گر ننهد آن فرخنده پی پای شفاعت در میان (دیوان، ص۱۰۱)
برای دانلود فایل متن کامل پایان نامه به سایت ۴۰y.ir مراجعه نمایید.