بنابراین طبق قائدۀ لطف و طرح دیدگاههای متفاوت در این زمینه از سوی متکلّمان باید گفت که جامی در این زمینه به مانند معتزله و امامیّه و بر خلاف اشاعره معتقد به وجوب لطف از جانب پروردگار است ولی در اینکه لطف حق شامل همه از جمله گناهکاران میشود با امامیّه همراه میشود زیرا معتزله لطف خدا را شامل کافران نمیدانند ولی از دیدگاه امامیّه لطف خداوند شامل نیک و بد میشود جامی نیز به مانند امامیّه لطف خداوند شامل نیک و بد میداند.
۴-۸- اسم
بحث اسمای الهی در فرهنگ اسلامی نخست در قرآن کریم مطرح شده است و خداوند در آن از نامهای خود سخن به میان آورده است. اما اینکه حقیقت اسم چیست و اساساً به چه معناست به عرف و اهل زبان باز میگردد: «اسم: نام کسی یا چیزی؛ لفظ دال بر چیزها. نزد اهل الله عبارت از ذات الهیه است. یا اعیان صفتی از صفات و تجلّی از تجلیات».[۳۱۷]
مباحثی که در بحث اسماء الهی مطرح است یکی بحث اسم أعظم و دیگری توقیفیت در اسماء الهی است که در این موارد اختلافاتی بین دیدگاه های حکما وجود دارد.
اسم أعظم مهمترین أسماء الهی است، تصور عمومی دربارۀ اسم أعظم این است که با داشتن و خواندن این اسم، دعای دارنده یا خواننده، مستجاب میگردد.
در بحث توقیفی بودن اسماء الهی معتقدان به این نظریه بر آناند که آدمی تنها حق دارد خداوند را به نامهایی بخواند که در متون و نصوص دینی آمده است و دلیل این امر نیز آن است مبادا نامهایی به خداوند نسبت داده شود که مستلزم تشبیه و تجسیم یا نشان نقص در ذات الهی باشد. بر این اساس ناگزیر باید به نامهایی بسنده کرد که در متون دینی آمده و در نتیجه به طور یقین میتوان خدا را به آنها خواند.
۴-۸-۱- دیدگاه متکلّمان در باب توقیفیت اسماء الهی
آنچه از مطالعۀ عقاید معتزله، به دست میآید این است که از دیدگاه معتزلۀ بصره أسماء الهی توقیفی نیست و نامیدن حقتعالی به نامهایی که در قرآن و روایات نیامده نیز رواست. بدین معنی که میتوان به روش قیاس یعنی مقایسه با نامهایی که در شرع آمده، نامهایی را هم که در شرع وارد نشده است بر خدا اطلاق کرد. روش دیگر معتزله در این زمینه «اصطلاح» است و اصطلاح آن است که اسمی برای الله تعالی وضع کنند. نامهای متفاوت خداوند در زبانهای مختلف از این شیوه است، مانند «خدای» در زبان فارسی، «تنگری» در زبان ترکی و «کرتار» در زبان هندی.[۳۱۸] در مقابل آنها اشاعره أسماءالله را توقیفی دانستهاند. از دیدگاه آنان «أسماءالله تعالى مأخوذ از توقیف شرعى است؛ یعنى اطلاق هیچ اسمى در حقّ الله تعالى جائز نیست، مگر آنکه کتاب یا سنّت صحیحه یا اجماع امّت بدان اسم وارد باشد».[۳۱۹]
ماتریدیان نیز به مانند اشاعره قائل به توقیفی بودن اسماء الهیاند و معتقدند تنها نامهایی را که در کتاب و سنت وارد شده است میتوان به خدا نسبت داد.[۳۲۰]
اما در باب توقیفی بودن أسماء الهی از دیدگاه امامیّه باید گفت که «با آن همه تأکیدی هم که از سوی طرفداران نظریه توقیف میشود، در واقع به منظور احتراز از نامیدن خدا به نامهایی است که شایسته او نیست و احیاناً موهم امری باطل و محال است؛ اما نامیدن حق تعالی فی المثل در دعا و نیایش به نامهایی که در شرع هم نیامده در عین حال بیانگر تنزیه و تعظیم ذات حق است. از دیدگاه متکلّمان امامیّه طرفدار نظریه توقیفی هم رواست».[۳۲۱] علامّه طباطبایی از علمای شیعۀ امامیّه در باب توقیفیت اسماء الهی بر این باور است که اسماء الهی توقیفی نیست و برای تأیید گفتۀ خود به آیاتی نظیر: « قُلِ ادْعُواْ اللّهَ أَوِ ادْعُواْ الرَّحْمَنَ أَیًّا مَّا تَدْعُواْ فَلَهُ الأَسْمَاء الْحُسْنَى »،[۳۲۲]« وَلِلّهِ الأَسْمَاء الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا»[۳۲۳]تمسّک میجوید. از دیدگاه علامّه الف و لامی که بر سر «أسماء» که جمع است آمده، الف و لام جنس است و در معنای استغراق به کار میرود. بنابراین بر طبق این آیات تمام نامهای نیک از آنِ خداوند است و این به معنای نفی توقیفیت در دیدگاه امامیّه است.[۳۲۴]
در بحث توقیفیت اسماء الهی گروهی نود و نه اسم را احصا کرده اند و گروهی دیگر تا هزار و یک نام را برشمرده اند.[۳۲۵]
۴-۸-۲- دیدگاه جامی در باب اسماء الهی
آنچه از بررسی اشعار جامی در دیوان او بر میآید این است که او در باب أسماء الهی معتقد به توقیفیت اسماء الهی است و در این زمینه دیدگاه اشاعره و ماتریدیه را میپذیرد. جامی معتقد است برای خداوند نود و نه نام وجود دارد. چنانکه در این ابیات بیان میدارد:

صد کم یکیست نام تو لیکن چنانکه هست احصای آن عدد نتواند یکی ز صد
هر کس نگشت محصی صد کم یکت چه سود سود سود کز هشت و نه رسید به هشتاد یا نود
(دیوان، ص ۴۷)

جامی در بیت نخست تعداد نامهایی را که برای خداوند احصا می کند، نود و نه نام می داند. و تعداد را بر همین عدد قرار می دهد و حتی آن را به صد نیز نمی رساند زیرا وی فقط نام هایی را بر شمرده که در قرآن و شرع آمده است. هرچند که وی نود و نه نام برشمرده ولی رسیدن به معنا و بطون هر اسم کاری دشوار است و احصای معنا و بطن هر اسم نتوان کرد.
اما احصای نود و نه نام برای خداوند ناظر به فرموده رسول الله (ص) که میفرمایند: «إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ تِسْعَهً وَ تِسْعِینَ اسْماً مَنْ دَعَا اللَّهَ بِهَا اسْتَجَابَ لَهُ

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت  ۴۰y.ir  مراجعه نمایید.

وَ مَنْ أَحْصَاهَا دَخَلَ الْجَنَّهَ».[۳۲۶]
جامی در باب توقیفیت أسماء در هفت اورنگ و در مثنوی سلسلهالذهب این عقیده را اینچنین بیان نموده است.

وصف حق، حق بخود تواند گفت