هدف این پژوهش آن است که ابتدا زندگی، آثار و اندیشههای عبدالرّحمن جامی را موردبررسی قرار دهد. هدف دیگر این پژوهش آن است که موضوعات کلامی‌ را که جامی در دیوان خود به‌صورت پراکنده بیان کرده، احصا و موردبررسی قرار دهد. به همین منظور، امّهات اندیشه‌های کلامی جامی که در دیوان او وجود دارند، نقد و بررسی خواهد شد. تعیین مشرب کلامی جامی در دیوانش، واپسین هدف انجام این پژوهش است.
با انجام این پژوهش، محقّقان و پژوهشگران ادب فارسی برای دانستن آراء و اندیشههای کلامی جامی، ضمن مراجعه به این اثر به‌راحتی میتوانند به اندیشههای کلامی جامی دسترسی پیدا کنند و علاوه بر آن، با شرح و تحلیل این عقاید نیز آشنا خواهند شد. با مراجعه به این پژوهش، پژوهشگران عرفان و علمای علم کلام به‌راحتی میتوانند به اندیشههای طبقه‌بندی‌شده کلامی جامی در دیوان او دست یابند. علاوه بر این، این پژوهش کمک شایان توجهی به شناخت بهتر اندیشههای جامی و بررسی علمی اندیشههای او مینماید.
۱-۲- پیشینۀ تحقیق
تاکنون در مورد عبدالرّحمن جامی تحقیقات و مطالعات گسترده‌ای صورت گرفته است. نتیجۀ این تحقیقات و پژوهش‌ها در کتاب‌ها، مقالات و مجلّات نمود یافته است. اطّلاعاتی که از جامی در دست است شامل: معلومات تذکره‌ها، مقدّمه‌هایی که شارحان مختلف بر آثار جامی نوشته‌اند، اطّلاعات دایرهالمعارفها، کتاب‌های درسی و مقاله‌های جشننامهها می‌شود. در دهه‌های گذشته مطالعات منسجمی در مورد جامی صورت گرفته و آثاری در این راستا پدید آمده است؛ امّا اطّلاعاتی که ما از تذکره‌ها ازجمله: تذکرۀ میخانه تألیف فخرالدین قزوینی، آتشکدۀ آذر تألیف لطفی بیگ آذر بیگدلی، تذکرهالشعرا تألیف دولتشاه سمرقندی، مجمع الفصحا و ریاض العارفین رضا قلیخان هدایت و … در دست داریم شامل اطّلاعات اندک از عارف جام است؛ اما در این آثار بحثی پیرامون اندیشه‌های کلامی جامی وجود ندارد.
تاکنون اثری به‌صورت مجزا به پژوهش پیرامون اندیشه‌های کلامی جامی نپرداخته است. باوجوداین، در برخی از آثار به‌صورت پراکنده، اشارات اندکی به برخی از اندیشه‌های کلامی او وجود دارد.
علی‌اصغر حکمت در کتاب جامی (متضمن تحقیقات در تاریخ احوال و آثار منظوم و منثور خاتم الشعرا نورالدّین عبدالرّحمن جامی) (۱۳۲۰) مطالبی در باب محیط و زندگانی جامی و آثار و عقاید او بیان کرده است. در این کتاب که اوّلین اثر مستقل و مفصّل در باب جامی است، اشاره‌ای کوتاه به مبحث جبر و اختیار از دیدگاه جامی وجود دارد.
مهدی توحیدی در مقدّمه‌ای که بر نفحات‌الانس من حضرات‌القدس (۱۳۳۶) نگاشته است، در مورد تصوّف و شیوه عرفان، احوال و آثار جامی سخن گفته است، اما بیشتر در باب تاریخ تصوّف سخن گفته است و در این مقدّمه اشاره‌ای به اندیشۀ کلامی جامی نکرده است.
مرتضی مدرّس گیلانی در مقدمه مثنوی هفت‌اورنگ (۱۳۵۱) در مورد زندگی و شرح‌حال، تصوّف، مذهب و اعتقادات جامی مطالبی بیان داشته است، ولی در این مقدمه، مطلبی در مورد اندیشه‌های کلامی جامی وجود ندارد.
بدرالدّین یغمائی نیز در مقدّمه کتاب غزلیات مولانا نورالدّین عبدالرّحمن جامی (شاعر عارف قرن نهم) (۱۳۶۸) به معرفی جامی، حیات و زندگی و آثار وی پرداخته است در این اثر نیز اشاره‌ای به اندیشه‌های کلامی وجود ندارد.
نجیب مایل هروی در کتاب شیخ عبدالرّحمن جامی (۱۳۷۷) دیدگاهی کامل و جامع از عبدالرّحمن ارائه می‌دهد. موارد بررسی‌شده در این کتاب شامل: بسترۀ ادبی، عرفان جامی و ادوار مختلف زندگی این شاعر بزرگ می‌شود. در این کتاب اشاراتی به علم کلام وجود دارد، اما اندیشه‌های کلامی جامی موردبررسی قرار نگرفته است.
ازجمله کسان دیگری که به‌طور جدّی در مورد جامی تحقیق و پژوهش کردهاند، اعلا خان افصح زاد است. وی در کتاب نقد و بررسی آثار و شرح احوال جامی (۱۳۷۸) مباحث مفصّلی در باب زندگی و شخصیت جامی، اوضاع اجتماعی، اوضاع علمی، ادبی، هنری، شعر و شاعری در قرن نهم و سبک شعر و شاعری جامی بیان کرده است. ولی افصح زاد نیز در این کتاب، اشاره‌ای به اندیشه‌های کلامی جامی ننموده است.
در مقدّمه‌ای که هاشم رضی در ابتدای دیوان جامی (بی‌تا) نوشته است، شرح‌حالی از عبدالرّحمن جامی، اوضاع اجتماعی زمان جامی، اوضاع علمی و ادبی، شعر و شاعری در قرن نهم، مذهب و تصوّف و آثار و نوشته‌های جامی بیان کرده است. در این مقدّمه، همچنین اشارات مختصری به برخی از اندیشه‌های کلامی جامی مانند جبر و اختیار وجود دارد.
حسین صدقی در مقاله‌ای تحت عنوان «اندیشه‌های جامی در مثنوی هفت‌اورنگ» (۱۳۸۰) به برخی از اندیشه‌های کلامی جامی در هفت‌اورنگ، ازجمله: جبر و اختیار، تشبیه و تنزیه اشاره نموده است.
مهدی محبّتی در مقالهای تحت عنوان «جامی» (۱۳۸۴) اطّلاعاتی مربوط به زندگی جامی، تحصیلات جامی و توضیحاتی مربوط به ادوار مختلف زندگانی نورالدّین و همچنین اطّلاعاتی در مورد زمینه و بستر تاریخی زمان جامی، تصوّف جامی، مذهب و اعتقادات، اشعار و آثار جامی آورده است. در این مقاله، مبحثی در مورد اندیشههای کلامی جامی وجود ندارد.
محمّد روشن در مقالهای تحت عنوان «جامی» (۱۳۸۶) اطلاعاتی شامل: زندگینامۀ جامی، حکومتهای زمان جامی، معرفی آثار جامی به همراه توضیحاتی در مورد این آثار وجود دارد. در این مطالب در مورد اندیشه کلامی جامی بحثی وجود ندارد.
محدّثه فرخی در پایان‌نامه کارشناسی ارشد، تحت عنوان بررسی آر

برای دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت  pipaf.ir  مراجعه نمایید.

ای کلامی در مثنوی هفت‌اورنگ (۱۳۸۷) مباحث کلامی جامی را در مثنوی هفت‌اورنگ با محوریت پنج اصل توحید، نبوت، امامت و معاد موردبررسی قرار داده که البته در این پایان‌نامه به مسائل کلامی دیوان نپرداخته است.
اصغر دادبه در مقالهای تحت عنوان «جامی» (۱۳۸۸) بحث مفصلی در مورد شرح احوال عبدالرّحمن جامی، معرفی مراکزی که جامی در آنها تحصیل میکرد، استادان جامی، سفرهای جامی، آثار جامی که در یک تقسیمبندی موضوعی شامل آثاری که در زمینههای علوم ادبی، علوم نقلی و علوم عقلی دسته‌بندی‌شده موردبحث و بررسی قرارگرفته است. همچنین مطالبی مربوط به ممدوحان و مدایح جامی، مباحثی در باب صفات جامی و زندگی خصوصی جامی، نیز مطالبی در باب تصوّف و عرفان جامی وجود دارد. در مبحث عرفان و تصوّف اشارهای به موضع کلامی جامی شده است. در این مبحث، شناخت مسائل کلامی ضروری دانسته شده و موضع کلامی جامی«اشعری الاصول» نگاشته شده است. ولی در این مبحث فقط مشرب کلامی جامی مشخص شده است و در مورد آرای کلامی جامی مطلبی وجود ندارد.
در آثار مذکور به‌جز یک مورد که آرای کلامی جامی را در مثنوی هفت‌اورنگ موردبررسی قرار داده‌ است، هیچ بحث مستقلی در باب اندیشه‌های کلامی جامی وجود ندارد و فقط در برخی موارد اشاراتی به موضع کلامی، مذهب و اعتقادات کلامی جامی مثل جبر و اختیار شده است. ازآنجاکه برای شناخت اندیشه‌های یک شاعر و درک درست از شعر وی لازم است که همۀ آثار او از دیدگاه‌های مختلف موردبررسی قرار بگیرد، لذا در پژوهش حاضر، به مباحث کلامی جامی در دیوان اشعار وی می‌پردازیم و به دنبال پر کردن این خلأ پژوهشی هستیم.
۱-۳- سؤالات پژوهشی
۱- زندگی، آثار و اندیشه‌های جامی چه ویژگیهایی دارند؟
۲- مهم‌ترین اندیشههای کلامی در دیوان جامی چیست؟
۳- مشرب کلامی جامی در دیوان اشعار او چیست؟
۱-۴- روش تحقیق
این پژوهش از نوع بنیادی است که به روش کتابخانه‌ای و با استفاده از شیوۀ تحلیلی – توصیفی انجام می‌گیرد. به این صورت که پس از مطالعۀ مباحث علم کلام، ابیاتی را که در دیوان جامی با این مباحث منطبق است استخراج کرده سپس به طبقهبندی این مفاهیم خواهیم پرداخت و آنگاه با بررسی آن‌ها بر اساس طرح پایان‌نامه به نگارش فصل‌ها اقدام خواهد شد.
فصل دوم
بررسی زندگی و اح
وال جامی
۲-۱- زندگانی جامی
تذکره نویسان، تاریخ ولادت جامی را سال ۸۱۷ ه.ق و تاریخ وفات وی را سال ۸۹۸ ه.ق دانستهاند.[۱]
خود جامی در قصیدۀ «رشح بال به شرح‌حال» تاریخ ولادت خود را این‌گونه ذکر میکند:

به سال هشت سد و هفده ز هجرت نبوی ز اوج قلّــۀ پرواز گاه عــــزّ قـــــدم که زد ز مکّه به یثرب سرادقات جلال
بدین حضیض هوان سست کردهام پروبال[۲]

سرانجام جامی در سپیده‌دم ۱۸ محرم و به نقل گروهی در ۱۷ محرم و در سن هشتادویک‌سالگی چشم از جهان فروبست.[۳] در روز وفات وی «سلطان حسین میرزا همراه با امیرعلی شیر نوایی و همۀ امرا و دانشیان و عامۀ مردم هرات جنازۀ او را تشییع کردند و به عیدگاه بردند و بر او نماز کردند و سپس به خیابان آوردند نزدیک مزار شیخ سعدالدین کاشغری به خاک سپردند و هم سلطان و هم وزیرش به یاد جامی مجالس تعزیه بر پا کردند».[۴]
جامی فرزند نظام‌الدّین احمد دشتی از سرشناسان جام بود. خاندان وی در اصل از اهالی دشت اصفهان بودهاند که در قرن هشتم هجری به دلیل حملات ترکان و ناآرامیهای آنجا، آن مکان را ترک کرده و به خراسان کوچ کردند و در جام اقامت گزیدند. ایام کودکی جامی تا قبل از چهارده‌سالگی در جام سپری شد.