تو وجود مطلقی فانی نما[۱۸۰]

در ادامه به‌صورت مختصر به بحث دربارۀ توحید و بررسی آن ازنظر لغوی و انواع آن و دیدگاه متکلّمان و عرفا میپردازیم و سپس اشعاری را که نورالدّین عبدالرّحمن جامی در دیوانش در این موضوع بیان کرده است، موردبررسی قرار می‌دهیم.
توحید در لغت
توحید مصدر به معنای یکی ساختن و از ریشۀ (وحد) به معنی یکتا و یگانه و در اصطلاح عبارت است از الایمان بِالله وَحدَهُ لا شَریِکَ لَه و به معنای ایمان به خداوند یکتا و بیهمتا است.[۱۸۱] «توحید را بسیاری از فعالان اسلامی سده بیستم/ قرن چهاردهم و پانزدهم اصل محوری یا معرّف اسلام به شمار می‌آورند».[۱۸۲]
هر جا سخن از توحید وجود دارد مربوط به مباحث یکتاپرستی است که این مهم محور تمام
ادیان آسمانی از آدم (ع) تا خاتم (ص) بوده است و این بحث از اصلیترین اصول مکاتب دینی الهی به شمار میرود. در قرآن که کتابی آسمانی است آیات فراوانی حول محور توحید وجود دارد.
۴-۱-۱- مراحل توحید
مهمترین اصلی که در عالم حکومت می‌کند، اصل توحید است. بر همین اساس دانشمندان و متکلّمان توحید را به چهار مرحله و شاخه تقسیم کرده‌اند که شامل:
توحید ذات: یعنی خدای متعال یکی است، مثل و مانند ندارد، بی‌نظیر ازهرجهت و مطلق از جمیع جهات است. در قرآن مجید آیات فراوانی مربوط به این مرحله از توحید است. برای نمونه آیاتی نظیر:
«قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ»[۱۸۳].
«لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ»[۱۸۴].
«لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‏ءٌ»[۱۸۵].
«وَ ما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ إِلهٌ واحِدٌ».[۱۸۶]
همچنین روایات زیادی در باب توحید ذات بیان شده است. به‌عنوان نمونه شخصی نزد رسول خدا (ص) آمد و از حضرت سؤال کرد که سرمایه دانش چیست؟ فرمودند شناخت خداوند. آن طوری که سزاوار است. او پرسید: حق شناخت چیست؟ حضرت فرمودند: خداوند را بدون مانند و شبیه بشناسی و او را خداوند یگانه بدانی که آفریننده و توانا و اول و آخر و ظاهر و باطن است.[۱۸۷]
در سخنان مولا علی (ع) در نهجالبلاغه نیز عباراتی در توحید ذات حضرت حق بیان شده است.
حضرت در خطبه ۱۸۵ می‌فرمایند: «ستایش خداوندی را سزاست که حواس پنج‌گانه او را
درک نکنند و مکان‌ها او را دربر نگیرند با همانند داشتن مخلوقات ثابت شد که خدا همانندی ندارد خدا یکی است نه با شمارش».[۱۸۸]
۲- توحید صفات: به این معنی که صفات خداوند از قبیل علم، قدرت، حیات، ادراک وغیرآنها از ذات حضرت حق جدا نیستند و صفات عارض بر ذات هستند و همچنین صفات حق از یکدیگر جدا نیستند.
در قرآن آیات بسیاری بر این وجه از توحید دلالت می‌کند:
«إِنَّهُ هُوَ الْعَلیمُ الْحَکیمُ».[۱۸۹]
«هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ».[۱۹۰]
«هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ».[۱۹۱]
در این آیات نیز صفات خدا عین هم هستند و از یکدیگر جدا نیستند و صفات از حضرت حق جدا نیست و صفات عین ذاتند.
حضرت علی (ع) در خطبه اول نهجالبلاغه به بی‌انتها بودن صفات خداوند اشاره‌کرده‌اند. حضرت اخلاص کامل را نفی صفات خلق از خداوند میداند. هر صفت گواهی میدهد که او چیزی غیر از موصوف است و هر موصوف گواهی میدهد که غیر از صفت است. در اینجا مراد از صفت منفی صفت زائد بر ذات است و صفت ثابت صفتی است که عین ذات و همان توحید صفاتی است.[۱۹۲]
۳- توحید افعالی: «یعنی هر وجودی، هر حرکتی، هر فعلی در عالم است به ذات پاک خدا برمی‌گردد. مسببالاسباب اوست و علتالعلل ذات پاک او است. حتی افعالی که از ما سر میزند به یک معنی از اوست. او به ما قدرت و اختیار و آزادی داده، بنابراین درعین‌حال که ما فاعل افعال خود هستیم و در مقابل آن مسئولیم از یک نظر فاعل خداوند است. همه آنچه داریم به او بازمی
گردد».[۱۹۳] طبق این توحید، در دایره هستی کسی جز خدا اثرگذار نیست.
آیاتی که در قرآن به این قسم از توحید اشاره می‌کند:
«وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَکَ وَ أَبْکى‏ وَ أَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَ أَحْیا».[۱۹۴]
«أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ».[۱۹۵]
«یَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَیْ‏ءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلَّهِ». [۱۹۶]
در حدیثی از امام رضا (ع) منقول است که خداوند می‌فرماید: «یابنَ آدَم بِمَشیّتی کُنتَ اَنتَ الّذی تَشاء وَ بِنِعمَتی أدّیتَ الی فَرائِضی وَ بِقُدرَتی قَویتَ عَلی مَعصیَتی».[۱۹۷]
۴- توحید عملی: لازمه توحید ذات، صفات و افعال است و انسان باید خداوند را قبله روح خویش قرار دهد و باید پرستش را مخصوص او بداند و هر جهت و قبله دیگر را کنار نهد به‌عبارت‌دیگر توحید عملی یگانه‌پرستی و یگانه شدن است.
در قرآن آیاتی به این مسأله اشاره دارد:
«إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعینُ».[۱۹۸]
«وَ إِذْ أَخَذْنا میثاقَ بَنی‏ إِسْرائیلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ».[۱۹۹]
«وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً».[۲۰۰]
۴-۱-۲- توحید در علم کلام

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت  jemo.ir  مراجعه نمایید.