این کتاب اثری است به زبان عربی دربارۀ اصول تعلیمات صوفیه و شامل مباحثی مانند وحدت وجود، اسماء و صفات خدا، ماهیّت علم، اراده و قدرت خدا، افعال اختیاری بندگان که انجام گرفتن آنها به قدرت خدای تعالی است و مباحثی ازاین‌دست را شامل میشود. این کتاب را جامی در سال ۸۸۶ ه.ق به اتمام رسانده است.[۷۶]
شرح رباعیات
در این شرح جامی تعدادی از رباعیاتش را که فهم آن برای برخی دشوار بوده توضیح داده است.[۷۷] «این رساله در توحید و معرفت ذات حق و شرح جلوات مختلفه جمال او به طریقه صوفیه تألیف شده… تاریخ تألیف این رساله تصریح نشده است».[۷۸]
شرح بعضی از ابیات قصیده تائیه
این رساله در شرح قصیده تائیه ابن فارض موسومه به «نظم الدر یا نظم السلوک» نوشته شده است.[۷۹]
لوایح در عرفان و تصوّف
«رساله ایست مختصر در سی‌وسه لایحه و یک خاتمه، هر لایحه شامل موضوعی از مراحل توحید ربانی و سیر و سلوک عرفانی. این رساله دارای عباراتی موجز و مختصر و مفید است که نکته‌های
بدیع عرفانی را با رباعیات نغز و دل‌نشین بیان می‌کند».[۸۰]
لوامع
این اثر شرح قصیدۀ میمیه ابن فارض است که جامی آن را در سال ۸۸۵ ه.ق /۱۴۷۰ م تألیف کرد.[۸۱]
اشعه المعات
«این کتاب شرحی است مزجی و لطیف از دانشمند عارف و شاعر بزرگ مولانا عبدالرّحمن جامی که بر رساله لمعات شیخ فخرالدّین عراقی عارف و شاعر عالی‌مقام نگاشته است و شاید بهترین شروح لمعات باشد و تاریخ اتمام آن ۸۹۶ ه.ق است»[۸۲]. این کتاب به درخواست امیر علیشیر نوایی تألیف شد و مشتمل است بر یک دیباچه و مقدمه‌ای در اصطلاحات اهل تصوّف و متن کتاب شامل بیست‌وهشت لمعه که به شرح آنان پرداخته است.[۸۳]
شرح فصوصالحکم
این کتاب شرحی است بر فصوص الحکم ابن عربی که در باب عرفان و تصوّف بحث می‌کند و چون ابن عربی این کتاب را درنهایت دشواری نوشته جامی آن را شرح می‌کند.[۸۴]
رساله فی الوجود
«این رساله به عربی نوشته‌شده، در آن راجع به‌اصطلاح فلسفی-عرفانی «وجود» بحث میرود و نکتههای گوناگون وحدت وجود شرح مییابد».[۸۵]
سخنان خواجه پارسا
«این رساله نیمه تاجیکی و نیمه عربی که جا جا با شعر زینت یافته است، شرح سخنان فارسی و عربی یکی از بزرگان سلسلۀ نقشبندیه، خواجه محمّدپارسای بخارایی (وفات:۱۴۱۹/۸۲۲) را فرامی‌گیرد. همه سخنان خواجه پارسا و شرح شارح به اثبات وحدت وجود معطوف شده است. سال تألیف سخنان خواجه پارسا معلوم نیست».[۸۶]
شرح دو بیت مثنوی
این رساله در بیان معنای نی در مثنوی معنوی مولانا و شرحی است بر دو بیت اول مثنوی
این رساله به نظم و نثر است و به رساله نائیه نیز معروف است.[۸۷]
شرح بیت خسرو دهلوی
«این رساله مختصر گویا در جواب مکتوبی یا سؤالی به نثر آمیخته با نظم نوشته‌شده، در آن مؤلف بیت زیر امیر خسرو دهلوی را از قصیدۀ «مرآهالصفا» ی او شرح می‌دهد.

ز دریای شهادت چون نهنگ «لا» برآرد «هو» تیمّم فرض گردد نوح را در وقت توفانش»[۸۸]

شرح حدیث ابو رزین العقیلی
رساله‌ای مختصر در شرح حدیث ابو رزین العقیلی تاریخ تألیف این اثر معلوم نیست این رساله نشان‌دهنده قدرت جامی در دانستن نازکی‌های زبان عربی، علم حدیث و وحدت وجود است.[۸۹]
۲-۱۲- سبک‌شناسی جامی
سبک هر دوره از تاریخ زبان و ادب فارسی، بسته به شرایط زمانی و مکانی و اوضاع سیاسی و اجتماعی دارای ویژگی‌های خاصی است. قرن نهم نیز به لحاظ اوضاع سیاسی و اجتماعی دارای ویژگیهای خاص خود است. اگرچه در این قرن تعداد شاعران زیاد بود، ولی به لحاظ کیفیت، آغاز انحطاط شعر فارسی است. در این قرن، شاعر صاحب سبک و بزرگ همچون شاعران ادوار پیش چون حافظ و سعدی ظهور نکرد و آنچه فراوان بود تقلید بود و تکرار. در اشعار جامی نیز تتبّع، نظیره سازی و جوابگویی از شاعران گذشته آشکار است.
مفاهیم شعری این دوره نیز اشعار مذهبی، پند و حکمت، هجو و مطایبه، داستان‌سرایی بوده که جای‌جای اشعار و آثار جامی آینه‌ای برای این مفاهیم و مضامین است. در این دوره از پیچیدگی‌های صرفی و نحوی بشدت کاسته شد. زبان اشعار جامی زبانی قوی و آراسته است و سستی و ابتذال به‌ندرت در آثارش مشخص است.
سبک جامی در آثار منثورش مانند بهارستان نثر ساده و بی‌تکلفی است و در آن از مطایبه و شوخی دریغ نداشته است. نثر لوایح نیز نثری موزون و مسجع و به تقلید از سوانح احمد غزالی نوشته است.[۹۰]
ولی باید دانست که این سادگی و شیوایی را جامی در همه آثارش به کار نبرده است زمانی که برای صوفیان امی و عامی می‌نویسد نثرش ساده و روان است وقتی برای اهالی مدرسه می‌نویسد زبان دشوار و سخت یاب مدرسیان را به کار می‌برد.[۹۱]
یکی از عیوبی که شعرشناسان و ادبای معاصر در غزلیات جامی یافتهاند عدم صراحت و شجاعت ادبی است و همین، بررسی شعر این شاعر را مشکل نموده است چه گاهی آن‌چنان در سخن خود پنهان میشود که با هیچ ذره‌بینی دیده نمیشود و نمیتوان از غزلیّات وی اطلاعات اجتماعی و سیاسی که مربوط به دورۀ زندگی وی است دریافت.[۹۲]
شعر قرن نهم دوره عبور از سبک عراقی به سبک هندی است. جامی جزء آخرین شاعران سبک عراقی است، ولی در آثار او نشانه‌هایی از سبک هندی نیز نمایان

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت azarim.ir مراجعه نمایید.

است. به همین دلیل، می‌توان اذعان کرد که «جامی یکی از بنیان‌گذاران شیوه هندی یا سبک اصفهانی است که بعدها این سبک توسط او و بابا فغانی (متوفا به سال ۹۵۲) به دهلی، دکن و اصفهان و سایر جاها نفوذ و گسترش یافت. زبان شعری جامی بیشتر ساده و خالی از پیرایه بندی‌های لفظی و یا مراعات اصول راستین سرایش گری است. اهتمام افزونی در به کار بردن کلمات، ترکیبات و واژه‌های رایج و عامیانه می‌ورزد. اصطلاح‌های علمی را کمتر به کار گرفته و در غزل‌سرایی شیوه غزل‌های عاشقانه را برگزیده است».[۹۳] جامی در اشعارش شیوه شاعرانی چون: امیر خسرو دهلوی، خاقانی، انوری، سعدی، حافظ، نظامی و… را پیش می‌گیرد و بیشتر اشعارش حالت تقلید گونه‌ای از این اشخاص است. در میان آثارش نمی‌توان ازنظر ابتکار اثری مستقل یافت. «وی در مثنوی‌های خود روش نظامی را تقلید می‌کرد و در غزل از سعدی و حافظ پیروی می‌نمود و در قصیده تابع سبک شاعران قصیده‌گوی عراق بود. بااین‌حال نباید او را از ابتکار مضامین تازه و قدرت بیان و لطف معانی در اشعارش بی‌بهره دانست».[۹۴]