حضرت علی (ع) است.[۴۸۱] ایشان در خطبۀ نخست نهج البلاغه میفرمایند: «مَعَ کُلِّ شَى ء لا بِمُقارَنَهٍ، وَ غَیْرُ کُلِّ شَى ء لا بِمُزایَلَهٍ».[۴۸۲]
جامی و نظریه وحدت وجود
عبدالرّحمن جامی از جمله شارحان آثار محیالدّین ابن عربی است و فصوص الحکم و فتوحات مکیه ابن عربی را همیشه پیش چشم داشت و همین علاقه وافر مولانا جامی به ابن عربی و آثارش سبب شد که دوباره فصوص الحکم وی را شرح کند و نظریه وحدت وجود ابن عربی بسان روحی است که در کالبد آثار جامی جریان دارد.
جامی میگوید: «لفظ وجود را گاه به معنی تحقق و حصول که معانی مصدریه و مفهومات اعتباریهاند، اطلاق میکنند و بدان اعتبار از قبیل معقولات ثانیه است که در برابر وی امری نیست در خارج، بلکه ماهیات را عارض میشود در تعقل؛ چنانکه محقّقان، حکما و متکلّمین تحقیق آن کردهاند و گاه لفظ وجود گویند و حقیقتی میخواهند که هستی وی بذات خود است، و هستی باقی موجودات به وی؛ و فی الحقیقه غیر از وی وجودی نیست در خارج و باقی موجودات، عارض ویند و قائم به وی، چنانکه مرذوق عارفین و عظمای اهل یقین حق سبحانه به معنی ثانی است نه به معنی اول.

هستی بقیاس عقل اصحاب قیود جز عارض اعیان حقایق ننمود
لیکن به مکاسبات ارباب شهود اعیان همه عارضند و معروض نمود»[۴۸۳]

دیدگاه و نظر جامی نسبت به وجود نیز همان معنی ثانویه است این را میتوان از مطالعه آثار جامی فهمید و این همان تأثر از مکتب ابن عربی است. شاید به جرأت بتوان گفت: «اگر ابن عربی در میان صوفیان اسلام معلّم اول در مکتب وحدت وجود است، جامی بدون شک و تردید معلم ثانی است؛ به عبارت دیگر اگر ما وحدت وجود را به مخروطی همانند سازیم، رأس این مخروط به ابن عربی اتصال دارد و قاعده آن به جامی می پیوندد».[۴۸۴]
جامی در دیوان خود اندیشه وحدت وجود را به کرّات به کار برده است و انگارجایی از دیوان نبوده که از این اندیشه تهی بماند. گویی قالبهایی چون قصیده، غزل، رباعی، ترکیب بند، ترجیع بند، قطعه، پیکری بودهاند برای جاری شدن این اندیشه روحانی که منشعب از عرفان والای این عارف بزرگ است. گاه به صورت یک بیت هویدا شده و گاه تا آنجا پیش رفته که کل یک غزل را تحت تأثیر خود قرار داده، مثلاً در این غزل:

ای جاودان به صورت اعیان برآمده گاهی نموده ظاهر و گه مظهر آمده
از روی ذات ظاهر و مظهر یکیست دل در حکم عقل این دگر آن دیگر آمده
بی صورتست عشق ولی عشق صورتش غالب شده به کسوت صورت درآمده
معروف عارفانست به هر صورتی که هست در چشم منکران چه غم ار منکر آمده
برای دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت  pipaf.ir  مراجعه نمایید.
دسته‌ها: پایان نامه های سری اول