سایت دانلود

یک سایت دیگر با وردپرس فارسی
معماری و شهرسازی

پروژه رشته شهرسازی در مورد طراحی شهری – قسمت اول

نخست باید این ابهام برطرف می شد که فضای شهری به مثابه فضایی عمومی در شهر چیست و چه اصولی به آن شکل می دهند. کلمه ” عمومی” آگاهی از جنبه های اجتماعی و تصمیم گیریهای سیاسی را ایجاب می کند، و تصمیم گیری برای عموم در حوزه وظایف حرفه طراحی شهری نیست. از طرفی بحث درباره اصلاح ” فضای شهری” نشان داد که هر فضایی را در شهر نمی توان فضای شهری دانست، مگر آنکه بر اساس قواعد زیبایی شناسی شکل گرفته باشد. این است که مفهوم زیبایی شناسی شهری بخشی از کتاب حاضر را تشکیل می دهد.

نکته مهم : برای استفاده از متن کامل تحقیق یا مقاله می توانید فایل ارجینال آن را از پایین صفحه   کنید. سایت ما حاوی تعداد بسیار زیادی مقاله و تحقیق دانشگاهی در رشته های مختلف است که می توانید آن ها را به رایگان   کنید

در این مبحث جوهر و مفهوم اساسی طراحی مورد نظر است. چیزی که آگاهی از آن در شرایط شهر سازی جامعه ما نیز مفید خواهد بود. بحثهای فراوانی درباره تعاریف طراحی شهری با توجه به ادوار تاریخی شده است. پیداست که آشنایی نسبی با تاریخ شهر همانند آگاهی از مفهوم فضای شهری، که در کتاب اول مورد بحث قرار گرفت، برای ورود در مباحث این کتاب ضروری است و فراگیری اصولی را میسر می سازد. اهمیت آگاهی از تاریخ شهر که در کتاب اول یادآوری شد، نشان می دهد که چرا در ادوار تاریخی به تناسب هر فرهنگ تعریفی حاصل شده است. برای مثال، همان طور که عنصر میدان به مثابه یکی از ارکان طراحی در طراحی شهری از فرهنگی به فرهنگ دیگر متفاوت است، می توان از طراحی شهری نز در هر فرهنگ تعریف خاصی به دست داد، اما این به تنهایی کافی نیست. آنچه علاوه بر تعاریف طراحی شهری در اینجا مورد نظر است پی بردن به جوهر مشترک طراحی شهری در تمام دورانها و فرهنگهاست.

واقعیت این است که طراحی شهری فعالیت جدیدی نیست و با شکل گیری فضای خصوصی زندگی انسان از سویی و فضای عمومی برای فعالیتهای مختلف وی از سوی دیگر تکوین یافته است. امروز اعتقاد بر این است که طراحی شهری حوزه ای است پیچیده و میان رشته ای که با شاخه های مختلف علمی و هنری مانند برنامه ریزی شهریف معماری، منظر سازی، مهندسی فنی، مهندسی حمل و نقل و ترافیکف روان شناسی و حقوق سر و کار دارد. در عین حال، این حوزه با تصمیما سیاسی موثر در ساختار کالبدی شهر و نیز با فرهنگ و جامع ارتباط تنگاتنگ دارد. در این گفته نیز نکاتی اساسی نهفته است که: “طراحی شهری با کیفیت کالبدی و فضایی محیط سر و کار دارد.”

قدمت طراحی شهری به شکلی گیری نخستین سکونتگاههای انسانی می رسد، و بحث تعاریف و مفاهیم در حال حاضر تنها معلول پیچیدگی ساختار و فعالیتها و تصمیم گیریها در شهرهای امروز است. لذا طرح این نکته که برخی از تعاریف طراحی شهری امروز منسوخ شده است، معقول به نظر نمی رسد، چنان که دشوار می توان گفت که معنی و مفهوم معماری از زمانهای گذشته تا به حال تغییر کرده است. لذا در مورد طراحی شهری نیز اگر بتوانیم به آن اصل مشترک میان ادوار تاریخی و فرهنگهای مختلف دست یابیم به مقصود نزدیک شده ایم. برای این کار بناچار باید ساخت کالبدی شهرهای گذشته را دریابیم، کالبدی برانگیخته از فرهنگ و جامعه. هر چند تفاوت آشکاری میان شهرهای کوچک و ساده قرون وسطی، رنسانس و شهرهای بزرگ و پیچیده امروز هست، اما ارزشهای فضایی – کالبدی در تاریخ زندگی انسان که همواره در تألیفات نام آوران طراحی شهری جهان از آن سخن می رود و درس گرفتن از آنها عنوان می شود، مربوط به گذشته است. دستیابی به آن اصل مشترک نیز با سیر در گذشته میسر می شود، گذشته ای که سیمای کالبدی آن زاییده ارتباط انسان با فرهنگ و محیط طبیعی ویژه ای است که در آن زندگی می کرده است. سعی در عوض کردن اساس سیمای شهر به دشواری عوض کردن فرهنگ و محیط طبیعی ویژه ای است که در آن زندگی می کرده است. سعی در عوض کردن اساس سیمای شهر به دشواری عوض کردن فرهنگ آب و هوای آن است و شهرهای از پیش طراحی شده ای مانند برازیلیا و چندیگر این ناتوانی از تطابق با محیط را بخوبی نشان می دهند. در کتاب حاضر، این اساس که مستقل از زمان و مکان است مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

به بیان دیدگاههای دیگر درباره مفهوم طراحی شهری بازگردیم. برخی بر این عقیده اند که طراحی شرهی در خرابیهای بعد از جنگ جهانی دوم پیدا شده است. می توان گفت که این فعالیتهای نوسازی در شکوفایی طراحی شهری به صورت امروزی بی اثر نبوده، اما از لحاظ معنی و مفهوم تردیدی نیست که طراحی شهری به قدمت معماری است. آنچه در طول زمان تغییر کرده تنها تحولات شهرها و نحوه برخورد با مسائل آنها بوده است. برای مثال، دوره پس از انقلاب صنعتی همراه با گسترش شهرنشینی و تولید انبوهف مفهوم جدیدی به طراحی شهری داده است. در شرایط ایران نیز ما در طراحی شهرهای جنگزده بعد از دفاع مقدس با مسائلی روبرو هستیم که پیش از این نبودیم.

بنابر یکی از تعاریف صریح، طراحی شهری عبارت است از “هنر طراحی شهر به صورت سه بعدی، که فعالیت آن در حوزه ای میان معماریف منظر سازی، مهندسی و برنامه ریزی قرار می گیرد.” حوزه تداخل طراحی شهری با معماری همواره مورد بحث بوده، همان طور که میزان ارتباط  طراحی شهری با برنامه ریزی نیز بحث انگیز بوده است. پیش از این که مسئله تداخل تخصص طراحی شهری با معماری یا برنامه ریزی شهری مورد بحث قرار گیرد، لازم است به مقیاس طراحی توجه شود.

آمیختگی و ترکیب توده و فضا

در بحث مربوط به توده و فضا، مسئله اساسی نحوه ترکیب این دو عنصر است. در مقررات رایج در ایران و حتی برخی از کشورهای غربی عمدتاً به مواردی مانند تعیین ارتفاع، میزان عقب نشینی و درصد سطحی از زمین که ساختمان آن را می پوشاند اکتفا شده و از نحوه چگونگی ترکیب توده های ساختمانی، که باید فضاهایی را محصور کنند، غفلت شده است . مقررات کنترل ساختمان (1967) در شهر قدیمی ادینبورو در اسکاتلند علاوه بر ارتفاع به موارد اساسی دیگری مانند خط نما اشاره کرده و مسئله عقب نشستگی قسمتی از توده ساختمانی را در فضا دقیقتر مورد بررسی قرار داده است. اما بحث اساسی در اینجا نحوه ترکیب مجموعه ساختمانها با فضاست، مثلاً مجموعه ساختمانهایی مجاور هم در مسیر یک خیابان در ترکیب با هم و با فضا باید نوعی پیوستگی در خطوط، اشکال و ترکیب بدنه محصور کننده به وجود آورند. در پروژه طراحی شهری شهر سانفرانسیسکو(1970) علاوه بر ارتفاع، به جنبه دیگری که مفهوم توده ساختمانی را شامل می شود، اشاره شده است. در مبحث معیارهای طراحی شهری در بخشی از کالیفرنیا(1980) علاوه بر ارتفاع به جلوه ظاهری ساختمان توجه شده و در آن از رنگ و بافت و مصالح و شکل نما سخن رفته است. در راهنمای طراحی مناطق مسکونی انگلستان (1973) و طراحی بخشهای مسکونی (1979) که سازمان شورای لندن بزرگ انتشار داده است، مواردی مانند محصور بودن فضا، تباین و تقابل فضایی و مقیاس و تناسب مورد بررسی قرار گرفته است، که چکیده قواعد این دو مأخذ با توجه به شرایط ایران در جلد اول اصول و روشهای طرایح شهری ارائه شد، و در آنجا علاوه بر اینها دو اصل سادگی ترکیب توده و فضا و همپیوندی عناصر شهری نیز مطرح شد که به دلیل اهمیت این مقوله در ساختار کالبدی شهر، در مبحث دوم کتاب حاضر با عنوان ” کل و جزء” دقیقتر تحلیل خواهد شد”

در شرایط شهرهای ایران تحقق تمامی این موارد زمانی امکان پذیر می شود که طراحی با توجه به اصل پایه ای پیوستگی فضاها و مجموعه های شهری صورت گیرد؛ اصلی که نه تنها در توسعه های جدید شهری، بلکه در طراحی شهرهای جدید و آماده سازیها رهنمود پایه ای به شمار می رود.

اصولی مانند مقیاس و تناسب و تقابل و تباین فضایی چیزی نیست که صرفاً با اشاره الفاظ بتوان بدانها پی برد. حتی برخی از مآخذ غربی که درباره چنین مواردی بحث می کنند، به ندرت به عمق مسئله راه برده اند و بویژه آموزش موفق و همراه با نوشته و تصویر کمتر به چشم می خورد. از طرفی، فهم و ادراک اصول شکل دهنده فضای شهری مستلزم ژرف اندیشی است. لازمه اش پیجویی و تأمل است. حتی با ارائه عالیترین تصاویر هنرمندانه بدون تجربه محلی نمی توان به ادراک فضایی نایل آمد. ادراک فضایی از آموزش فضایی جدا نشدنی است و این دیدگاه در جلد اول مورد بحث قرار گرفته است.

مطالعه دقیق تاریخ شهر همراه با مشاهدات و کار محلی، پی بردن به مفهوم عالی توده و فضا را میسر خواهد کرد. هرچند کتابهای تاریخ شهر به صورت مشخص به موضوع توده و فضا نپرداخته اند، اما اهمیت این منابع در شناسایی نیروهای اجتماعی – فرهنگی و مانند آن که در طول اعصار به شکل گیری توده و فضا منجر شده اند، بسیار موثر است. برای مثال، ساخت شهرهای رنسانس به خوبی تجلی کالبدی سازمانهای اداری – سیاسی جدید را بعد از قرون وسطی نشان می دهد و یا در دوران باستان نقش فلاسفه در تعیین اندازه شهرها و تجلی اندیشه به صورت توده و فضا به خوبی آشکار است. و در قرون وسطی شکل کوچک و فشرده شهرها به وضوح مبین تجلی سازمانهای اداری – اجتماعی و صنفی به صورت محلات در شهر است. مقایسه ساخت کالبدی شهرهای قرون وسطی و رنسانس همچنین نشان می دهد که چگونه مقیاس کوچک و انسانی شهر بر اساس حرکت پیاده در قرون وسطی جای خود را به فضاها و عناصر شکوهمند، خیابانهای عریض در دوران رنسانس می دهد، ساختاری که محصول اندیشه گروههای قدرتمند، متمرکز و تصمیم گیرنده در شهر بوده است. تاریخ شهر همچنین تغییرات گسترده و مسائل متفاوت ساخت شهرهای بزرگ بعد از انقلاب صنعتی تا حال حاضر را با دوره های گذشته نشان می دهد. در دوران انقلاب صنعتی و دهه های بعد از آن، قویترین عامل شکل دهنده به توده و فضا، شرایط حاکمیت سرمایه و سود بوده و تکنولوژی- محصول عالی انقلاب صنعتی – که علاوه بر فن ساختمان سازی، مواردی مانند انرژی و حرکت را نیز در بر می گیرد، در چنان شرایطی رفته رفته به سیمای امروزی شهرها منجر شده ست. این تغیرات هم امروز به تدریج به از بین رفتن ادراک سنتی از توده ساختمانی و فضا انجامیده است. ترکیب ساختمانهای بلند اداری، تجاری و مسکونی در شهرها مسائل فضایی و بصری ویژه ای ایجاد کرده که کار طراحان شهری را در به کارگیری اصول گذشته دشوار نموده است. منابع غربی نیز در این زمینه از نظر شناخت و بازگشودن دقیق علت آشفتگیهای بصری – فضایی شهرها با دشواریهایی روبه رو بوده اند و همواره در پی قیاس میان گذشته و حال اند؛ گذشته ای که به نظر ایشان مفهوم فضایی عمیق داشته و حالی که فاقد چنین خصوصیتی است. حتی کار به حوزه علوم روان شناسی نیز کشیده شده و امروز ثابت شده است که محیط کالبدی در رفتار انسانی تأثیر قاطع دارد. و در مقابل آن، این بحث نیز همواره جریان داشته که این تنها محیط کالبدی نیست که در مردم تأثیر می نهد بلکه شرایط اجتماعی- اقتصادی است که از اهمیت بیشتری برخوردار است. پیداست که جدا کردن شرایط اجتماعی – اقتصادی از محیط کالبدی معقول به نظر نمی رسد و در واقع این عوامل با هم تأثیر نهایی را می گذراند. همان طور که گفته شد، توده و فضا به مثابه کلی متشکل از اجزاء گوناگون، که ارکان اساسی محیط کالبدی را تشکیل می دهد، با جامعه و اقتصاد، با فعالیت زندگی روزمره مردم کاملاً در آمیخته است.

کل و جزء

این دیدگاه که محصول طراحی شهری باید به صورت یک کل درآید، همواره مورد قبول بوده است. دیدگاههای جدید نیز در واقع در پی دستیابی به تمامیت کالبدی به مثابه یک کلیت اند.

تاریخ طراحی شهری آمیختگی ارزشمند توده و فضا را در یک کل مطلوب به خوبی نشان می دهد؛ کلی که ادراک آن آسان است و ناظر می تواند ترکیب آن را در ذهن مجسم سازد و فضا و مکان را در آن به خاطر آورد. مجموعه آگورای شهر یونانی کمال مطلوب ترکیب اجزاء را نشان می دهد که کاملاض با هم به صورت یک کل شکل یافته اند. مجموعه بازار شهرهای ایران نیز کمال هماهنگی و آمیختگی و یکپارچگی اجزاء مسجد و مدرسه و تیمچه و قیصریه و میدان و حمام و کاروانسرا را در هیأت یک کل به خوبی می نمایاند.

از این رو آنچه دیده می شود کل است نه جزء. و یا یان کل است که تأثیر نهایی را می گذارد نه جزء. در شعر نیز چنین است. کلمات فی نفسه و به صورت مجرد آن ارزش برانگیختن احساسات را ندارند و تنها در مجموعه ای موزون با تعبیرات محسوس که قرار گیرند، واجد ارزش کل موثر می شوند.

ورای عناصر و اجزاء شهری که کنار هم قرار می گیرند، چیز دیگری وجود دارد و آن ارتباط است. به نظر برخی پژوهشگران غربی چنین مجموعه ای هر چند که به نظر می رسد به صورتی دارای همبافتگی یا پیچیدگی است، اما واجد نظم است. و رضایت جمال شناختی از مناظره میان پیچیدگی و نظم حاصل می شود و این عمل ویژه ای است که دو نمیکره مغز انجام می دهند.

از لحاظ فلسفی و هنری پیوند و ترکیب و اتحاد اجزاء و عناصر مختلف در یک کل هماهنگ به گونه مجموعه ای متحد همان چیزی است که به شهر سیمای بصری مطلوب می بخشد و این همان تعریفی است که ارسطو از زیبایی می کند: ” هماهنگی و تناسب و نظم آلی اجزاء در کل به هم پیوسته”  و در مورد شهر، در میان اجزائی که باید به هم بپیوندند تا کل مطلوب ایجاد شود، نمادهایی که حاوی پیام حیات و حرکت و اندیشه در تاریخ شهرند وجود دارند. یک نمونه عالی این پدیده، مجموعه مسجد جامع و بازار و چهارسوق شاهی و بقعه سید رکن الدین در شهر یزد است.

” زیبایی شناختی” ترجمه شده ، از ریشه یونانی aisthetetion به معنی قوه مدرکه اخذ شده است. همین جنبه اداراکی، جنبه ارزشی و قاعده ای می تواند به منظور این بحث از مفهوم زیبایی شناسی کمک کند. روشن است که نفس انسانی از هماهنگی بناهاف تناسب فضاها و پیوستگی مطلوب اشکال لذت می برد. و از بی نظمی، ناهماهنگی و آشفتگی بصری رویگردان است.

معماری گذشته ایران هم به اوج تعادل دست یافته است و در آن جزئی نگری به خاطر کلی نگری کنار گذاشته شده است.

از طرف دیگر، لازم است با تأکید در اینجا عنوان شود که آرامش و جمعیت خاطر در زندگی شهری صرفاً از تناسب، هماهنگی یا نظم بناها و فضاها حاصل نمی شود. بلکه لازمه اش وجود آسودگی شهری است که با هوای پاک و نیالوده، دسترسی راحت وروان سواره، فراوانی مراکز ورزشی و پارک و فضاهای شهری زنده می توان بدان دست یافت. تهران هم به ضعف ارزشهای فضایی – بصری دچار است و هم به محرومیت از فقدان آسودگی شهری.

در شهرهای ایران می توان کمال هماهنگی و آمیختگی و یکپارچگی اجزایی مانند مسجد، مدرسه، بازار و میدان را در هیئت یک کل به رأی العین دید، اجزایی که8 در کل به خوبی محو شده اند. به عبارتی، این اجزاء نیستند که بافت شهر را تشکیل می دهند، بلکه بافت شهر شامل اجزائی چون مسجد و مدرسه و خانه است. ورای عناصر و اجزاء شهری که کنار هم قرار می گیرند، چیز دیگری وجود دارد و آن ارتباط است، ارتباطی که پیوند اجزاء را در هیئت مجموعه به صورت یک کل باعث می شود. این مجموعه ها به رغم همبافتگی یا پیچیدگی واجد نظم اند و مناظره میان پیچیدگی و نظم در آنها حس زیبایی شناسی انسان را ارضا می کند. ترکیب و اتحاد اجزاء مختلف در یک کل هماهنگ همان چیزی است که به شهر سیمای بصری مطلوب می بخشد.

یک نمونه عالی این پدیده مجموعه مسجد جامع شامل بازار و چهارسوق و مدرسه قدیم و بقعه سید رکن الدین در شهر یزد است که بررسی تصویری آن در این کتاب آمده است:

در دو بخش اول و دوم مفاهیم و حوزه طراحی شهری و همچنین ویژگی اساسی محصول فعالیت طراحی شهری، که در نهایت باید به صورت یک کل درآید، مورد بحث قرار گرفت. در این بخش دیدگاههایی که راه و روش رسیدن به این کلیت را دنبا کرده اند، مورد مطالعه قرار می گیرند. بررسی دیدگاههای دوره معاصر در شهرسازی و معماری و فهم قواعدی که برای دستیابی به کلیت تنظیم شده است، کماکان بدون تـأمل در تاریخ و شهر و معماری امکان ندارد.

در تاریخ و تاریخ شهر دورانهای باستان، قرون وسطی و رنسانس، گنجینه عظیمی از نظریات و قواعد شکل دهنده ساخت شهر نفهته است. این اطلاعات در مورد شهرهای غربی کماکان از شهرهای ایران غنی تر است. اطلاعات روشنی از قواعد شکل دهنده شهرهای شرقی در دوره باستان در دست نیست. در ایران نیز وضع چنین است. علت این امر در کتاب اول این بررسی بیان شده است. در یونان باستان آرای فلاسفه درباره شهر بویژه در مورد جنبه محدود و متناهی و به عبارتی اتکا بر اندازه معین آن در خور توجه است؛ اندازه ای که نباید از آن تجاوز کرد. از جمله هیپودام، معمار و شهرساز معروف یونان باستان، اعتقاد داشت که جمعیت شهر باید کم باشد و ده هزار نفر را رقم مناسبی می دانست. حتی افلاطون جمعیت شهر را میان پنج هزار تا ده هزار نفر پیشنهاد کرده است. این اندازه در طبیعت یونان ترکیب زیبا و هماهنگی میان شهر و محیط طبیعی ایجاد می کرد. شهر به آسانی با سرعت پیاده طی می شد  دشت و کوه جلوه می نمود. در حالی که تحقیقات ارزشمندی درباره ارتباط جنبه های فلسفی و زیباشناختی معماری و طراحی شهری در جوامع عهد باستان یونان و روم صورت گرفته، در ایران این ارتباط هنوز در پرده ابهام است. بی تردید مطالعاتی از جمله در زمینه نقش نور به مثابه بنیاد عرفان و حکمت مشرق زمین،که در قران مجید نیز بارها بدان اشاره شده، در شکل گیری فضاهای معماری و شهری به نتایج ذخیره کننده ای خواهد انجامید. این نگرش به نور با آنچه در معماری و شهرسازی امروز بحث روشنایی نامیده می شود به کلی متفاوت است. این تحقیق جزئی است از بررسی جوهر معماری و فضای شهر ایرانی که  نگارنده این سطور امیدوار است زمانه و اوضاع مهلت انجام آن را بدهد.

برای دیدن قسمت های دیگر این تحقیق لطفا” از منوی جستجوی سایت که در قسمت بالا قرار دارد استفاده کنید. یا از منوی سایت، فایل های دسته بندی رشته مورد نظر خود را ببینید.

لینک متن کامل با فرمت ورد

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *